Concertarchief

Het concert ‘Spectacular Automatic Instruments’ staat volledig in het teken van de intrigerende wisselwerking tussen mens, machine en muziek. In de hoofdrol staan twee uitzonderlijke instrumenten: het microtonale Fokker-orgel en het Yamaha disklavier, een zelfspelende, computerbestuurbare vleugel. Deze unieke combinatie van akoestische traditie en digitale aansturing geeft componisten een breed scala aan mogelijkheden om muzikale ideeën vorm te geven die buiten het bereik van de conventionele uitvoeringspraktijk liggen. In dit concert presenteren meerdere componisten nieuwe werken die speciaal voor deze instrumenten zijn geschreven en deels door componisten live worden aangestuurd via laptop, waarmee de scheidslijn tussen uitvoering en programmering vervaagt.
Deze ochtend begint met Study No. 21 (‘Canon X’) van Conlon Nancarrow (1912-1997), een pionier op het gebied van geautomatiseerde pianomuziek door zijn gebruik van geprepareerde pianola’s. In deze briljante tempo-canon, onderdeel van zijn revolutionaire reeks Studies for Player Piano, bewegen twee stemmen zich in tegengestelde richtingen, versnellen en vertragen totdat ze elkaar kruisen en van rol wisselen – een vorm van contrapunt die slechts uitvoerbaar is met een mechanisch perfect werkend instrument. Dit werk benadrukt Nancarrows fascinatie voor contrapunt en vormt een passende start van een ochtend waarin technologie, compositie en klank samenkomen in een spectaculaire viering van automatische instrumenten en hun muzikale potentieel.
Een samenwerking van het Conlon Collective – bestaande uit Boris Bezemer, Christina Viola Oorebeek en Daniel Schorno – resulteert in een nieuw werk met de titel Far Fly Sparkle!. Dit stuk combineert het Fokker-orgel en het Yamaha disklavier in een intrigerende samensmelting van klankwerelden, door gebruik van live-uitvoering, live-elektronica en fixed-media. Door de snaren en pijpen van deze instrumenten in uiteenlopende combinaties en fragmenten samen te voegen, ontstaan ‘geluidswolken’ die variëren van dicht en gestold tot transparant en vluchtig.
Dit concert bevat ook een nieuw werk (Witches Road) van Boyan Montero en Boris Bezemer, die zelf de aansturing van de instrumenten verzorgen. In deze compositie worden de karakteristieke eigenschappen van zowel het Fokker-orgel als het disklavier uitgelicht, waarbij de twee instrumenten elkaar klankmatig afwisselen en aanvullen in een intieme, bijna speelse dialoog.
Vervolgens klinkt het nieuwe werk Koraal voor solo Fokker-orgel van Janco Verduin, waarin een boeiende samensmelting van menselijke en geprogrammeerde uitvoeringen ontstaat. Een kort maar indrukwekkend stuk voor solo disklavier is Manifesto van Diogo Carrico. In dit werk, dat voortkomt uit Carrico’s eerste ontmoeting met het disklavier tijdens een artistieke residentie in 2023, worden vertrouwde klanken vervormd en omgevormd tot ongekende muzikale landschappen. Het stuk maakt gebruik van sensoren om handbewegingen van de pianist onmiddellijk over te brengen op de computer.
Daarna volgt een selectie uit Fossils I–VII van Arnold Marinissen, een werk waarin het disklavier in combinatie met live-elektronica klanken die de klanken van het disklavier in real time bewerken op manieren die fossilisatieprocessen oproepen, hoewel ze deze niet letterlijk nabootsen. Elk deel van het werk schetst een fascinerend beeld: van brokkelende fossielen die in zee verdwijnen of opgeraapt worden door een strandjutter, tot mysterieuze voetsporen en voorwerpen die in amber zijn versteend.
Het duo Off<>zz – bestaande uit pianist Anne Veinberg en live coder Felipe Ignacio Noriega Alcaraz – presenteert het nieuwe werk Dance of the Klaviers waarin de Carrillo-piano, het Fokker-orgel en het disklavier gezamenlijk tot klinken worden gebracht. Veinberg, sinds 2013 vaste bespeler van de Carrillo-piano, voegt met haar spel een bijzonder timbre toe aan het klankspectrum, terwijl Noriega via live coding de andere instrumenten in realtime bestuurt en daarmee het muzikale verloop vormgeeft.

Dompel uzelf onder in ‘De rijke klanken van Perzië’, een bijzondere muzikale reis waarin eeuwenoude Perzische tradities samenkomen met het innovatieve Nederlandse 31-toonssysteem. In dit concert vloeien de melancholieke klanken van Perzische volks- en soefimuziek samen met de verfijnde nuances van westerse microtonale muziek, uitgevoerd door drie uitmuntende musici: Ere Lievonen en de broers Sayed Ali Jaberi en Pouriya Jaberi. De combinatie van Iraanse en westerse instrumenten opent een wereld aan klankmogelijkheden waarin cultuur, spiritualiteit en muzikale vernieuwing hand in hand gaan. Centraal in het programma staan werken die geworteld zijn in de rijke taal, poëzie en geschiedenis van Perzië, waaronder het bezielde Lost in the Silk Road van Sayed Ali Jaberi, de fijnzinnige melodieën in de Prelude No.5 van Javad Maroufi en de swingende compositie Persian Method van Rasoul Yari. Maar ook klanken uit omringende landen van Perzië, zoals het hedendaagse Ode to a Dove van de etnisch Armeense Turk Ardashes Agoshian. De musici brengen daarnaast een unieke gezamenlijke improvisatie waarin grenzen tussen traditie en vernieuwing vervagen.
Perzische muziek kenmerkt zich door verfijnde melodieën, modale structuren en een sterke rol voor improvisatie. Centraal staat vaak het dastgah-systeem, een verzameling muzikale modi die samen een raamwerk vormen voor zowel compositie als uitvoering. De muziek wordt vaak gespeeld op traditionele instrumenten zoals de tar, setar, santur, kamancheh, ney, tombak, tanbur en daf, en kent zowel een klassieke als een diverse volksmuziektraditie. Perzische muziek weerspiegelt een diep cultureel erfgoed waarin spiritualiteit, poëzie en expressiviteit samenkomen.
Sayed Ali Jaberi, een internationaal erkend componist en tanburspeler, weet als geen ander de spirituele kracht van dit heilige snaarinstrument over te brengen. Zijn expressieve spel wordt ondersteund door zijn broer, de percussievirtuoos Pouriya Jaberi, die met ritmische diepgang en subtiele dynamiek de Perzische muziek tot leven wekt. Ere Lievonen, specialist in microtonale muziek en vaste bespeler van het Fokker-orgel in het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ, voegt een westerse dimensie toe aan dit klankpalet. Het unieke Fokker-orgel, met 31 tonen per octaaf, stelt hem in staat om nuances en intervallen te verkennen die buiten het bereik van traditionele westerse systemen liggen. Interessant is dat Adriaan Fokker in zijn drie korte stukjes uit 1948 ritmische patronen gebruikte die ook veel in Perzische muziek voorkomen, terwijl componist Joke Kegel met haar nieuwe werk EastWest Grooves letterlijk een dialoog aangaat tussen oost en west, waarbij klank en cultuur elkaar verrijken.

Organist en pianist Laurens de Man brengt een culturele uitwisseling tot stand tussen het Nederlandse Haarlem en het Amerikaanse Harlem. Haarlem, de stad waar het Fokker-orgel vanaf de jaren ‘50 de muzikale 31-toonsbeweging tot leven bracht, en Harlem, het New Yorkse stadsdeel dat zijn naam ontleent aan Haarlem en een bakermat was voor de intellectuele jazz. Om die reden is de gast van de klassiek opgeleide maar grenzeloos nieuwsgierige De Man een opkomend talent uit de Nederlandse jazzwereld, namelijk zangeres en Edison winnares Anna Serierse. Nederlandse Muziekprijs-winnaar de Man, zelf docent klassiek piano voor jazzpianisten aan het Conservatorium van Amsterdam en aldaar vanaf september 2025 ook hoofdvakdocent orgel, heeft net als Serierse een fascinatie met de opkomende jazzmuziek uit begin vorige eeuw. Samen maken zij de muzikale oversteek van Haarlem naar Harlem.
In het Haarlemse gedeelte van het programma wordt de rijke Haarlemse historie van de orgelmuziek verklankt in werken van onder andere Cornelis Helmbreecker, Wolfgang Amadeus Mozart en Albert de Klerk, die allemaal op het beroemde Christiaan Müllerorgel in de Sint-Bavokerk aan de Grote Markt speelden. Helmbreecker en de Klerk als stadorganisten en Mozart als 10-jarig jongetje tijdens een reis door West-Europa. Naast de in de 16de eeuw geboren Haarlemmer Willem Janszoon Lossy staat muziek van de Engelsman John Dowland op het programma, wiens muziek in de 17de eeuw populair was in de Nederlanden, zo ook in de Spaarnestad. Vervolgens klinkt muziek van de New Yorker Joel Mandelbaum voor het Fokker-orgel, dat hij vanaf 1963, gedurende de 50 jaar dat het instrument in het Teylers Museum te Haarlem stond, meerdere keren bezocht.
Vanuit Harlem komt het programma tot leven in de muziek van Duke Ellington, Georg Gershwin en Thelonious Monk. Ellington was een van de belangrijkste figuren in de jazzwereld in de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw. Hij trad regelmatig op in de beroemde Cotton Club en andere locaties in Harlem. George Gershwin, een belangrijke componist in die tijd, bezocht regelmatig clubs en theaters in Harlem, zoals de Cotton Club en het Apollo Theater om jazzmuzikanten te ontmoeten en te leren van hun muziek. Gershwin en Ellington kenden elkaar en hadden wederzijds respect voor elkaars werk. Thelonious Monk trad in de jaren 40 ook vaak op in Harlem, maar dat gebeurde na Gershwins tijd. Dankzij het Fokker-orgel krijgt de muziek van deze Amerikaanse musici een uniek Haarlems jasje van ‘middentonen’, waarbij een glansrol is weggelegd voor vocaliste Anna Serierse. Zo worden twee revolutionaire muziekcentra niet alleen in naam, maar ook in klank verenigd.

In dit concert worden twee archiorgano’s (orgels gebaseerd op 31 tonen in het octaaf) bij elkaar gebracht: het grote 31-toons Fokker-orgel, gebouwd in 1950 door Pels in Haarlem, en het kleine arciorgano (in Nederland ‘archiorgano’ genoemd) met slechts één orgelregister, gebouwd in 2016 door Fleig Orgel- und Cembalobau in Bazel, in samenwerking met Studio31. Waar het Fokker-orgel gebaseerd is op de geschriften van Christiaan Huygens uit 1691 is het arciorgano gebaseerd op die van Nicola Vicentino uit 1555. Beide instrumenten zijn echter archiorgano’s en het is daarom heel bijzonder dat deze tijdens dit concert voor het eerst samen worden gebracht. Tijdens het concert klinkt een verkorte en aangepaste versie van een project van de componisten en toetsenisten Mauricio Silva Orendain en Ed Williams, getiteld Uarietà rond de arciorgano, gecombineerd met aanvullende muzikale elementen op het Fokker-orgel.
De term Uarietà is ontleend aan Nicola Vicentino’s verhandeling Ancient Music Adapted to Modern Practice (1555), waarin de auteur het belang van variatie in muziek benadrukt. Dit programma brengt een eerbetoon aan zijn visie door middel van twee uitgebreide werken van elk ongeveer 45 minuten. Centraal staat de reconstructie van het microtonale instrument dat in Vicentino’s traktaat wordt beschreven: het Arciorgano, een uniek renaissanceorgel dat in 2016 werd herbouwd. Het project onderzoekt het spanningsveld tussen decompositie en synthese, waarbij het arciorgano niet alleen een muzikaal, maar ook een pedagogisch instrument is.
In Decomposition Study van Ed Williams wordt de gestructureerde muziek ontmanteld door improvisatie en uitgebreide technieken. Organisten en andere musici werken samen om het orgel om te vormen tot een klanklandschap dat lijkt op een composthoop, waaruit een kleurrijk, nieuw muzikaal leven ontspruit. Het werk is geïnspireerd door ideeën van Donna Haraway en Joāo Fiadeiro over regeneratie en realtime compositie. De microtonale stemmen van het arciorgano, met zijn unieke 36(!) toetsen per octaaf, creëren wrijving en resonantie die het publiek uitnodigen om elk detail te proeven.
Mauricio Silva Orendain’s Echoscope onderzoekt de samensmelting van de luchtkolommen van de orgelpijpen en de gecontroleerde spanning van analoge synthesizers. Het resultaat is een verfijnde klankwereld waarin microtonale tegenstemmen en klanksynthese elkaar vinden. Een zeshoekige luidsprekerkubus fungeert als klanklichaam waarin gesamplede orgelklanken en elektronische geluiden samenkomen, wat een dialoog oproept tussen het fysieke en het virtuele instrument. Deze samenwerking leidt tot een diepgaande verkenning van spanning en ontspanning in klankkleuren en harmonische structuren.
Het buitengewone concert The Archiorganos met het 31-toonsorgel van Adriaan Fokker en het herbouwde arciorgano van Nicola Vicentino biedt een unieke kans voor geïnteresseerde luisteraars om deze twee iconische instrumenten samen te horen spelen.

Vanaf Debussy’s Prélude à l’après-midi d’un faune (1894) veranderde de Franse muziek. Zwevende tonaliteit, dromerige melodielijnen, alles om een impressie van de natuur of een gevoel in muziek te vangen.
Hoe klinkt deze sfeervolle impressionistische muziek met de kleurige renaissancistische tonen van de middentoonstemming? Worden de mystieke klanken nóg betoverender door de onregelmatige toonsafstanden? Tijdens dit buitengewone concert op het 31-toonsorgel, dat gebaseerd is op de historische middentoonstemming, geven organist Ere Lievonen en saxofonist Ties Mellema een muzikaal antwoord op deze intrigerende vraag.
Claude Debussy had een hekel aan de term ‘impressionisme’, maar beïnvloedde wel een hele generatie Franse componisten zoals Maurice Ravel, Nadia Boulanger, Louis Vierne, André Caplet, Charles Tournemire en zelfs Henri Sauget. Hun muziek zoekt niet naar duidelijke antwoorden of vaste structuren, maar naar momenten van schoonheid, vluchtige beelden en emoties die even komen en gaan. Van Debussy staat Pagodes op het programma, dat doet denken aan Indonesische gamelanmuziek die hij voor het eerst hoorde op de Wereldtentoonstelling van Parijs in 1889. De muziek maakt uitgebreid gebruik van pentatonische toonladders en imiteert traditionele Javaanse melodieën. Daarnaast is van Maurice Ravel, een andere grootheid die onder andere impressionistische muziek componeerde, Pavane pour une infante défunte te horen dat na de Bolero een van zijn bekendste werken is. Van Louis Vierne wordt misschien wel zijn meest impressionistische werk gespeeld: Clair de lune. Nadia Boulanger is vooral heel belangrijk geweest als docent van vele beroemde componisten en schreef in haar vroege twintiger jaren drie stukken met impressionistische elementen voor orgel.
Hoewel Sauget eigenlijk niet tot het impressionisme gerekend kan worden, klinkt deze muzikale erfenis nog steeds in de verte in zijn muziek door, zelfs in het 14 minuten durende werk Oraisons voor orgel en saxofoon uit 1976 dat door Ties Mellema, winnaar van de prestigieuze Nederlandse muziekprijs 2010, op maar liefst vier verschillende saxofoons wordt uitgevoerd. Daarnaast is de saxofoon ook te horen in het werk Impressions d’automne van André Caplet, dat eveneens sterk impressionistisch getint is. De saxofoon past heel goed in deze muzikale taal, aangezien een zeer groot deel van de klassieke saxofoonliteratuur uit Frankrijk komt, vooral vanaf het impressionisme en de decennia daarna.
De muziek van de impressionistische meesters wordt vaak geassocieerd met het pianorepertoire. Het orgel in middentoonstemming verschaft echter een fascinerend nieuw perspectief op deze subtiele en intieme composities. De middentoonstemming benadrukt namelijk de zuiverheid van tertsen en kent een bijzondere klankkleur die zowel nostalgie als vernieuwing oproept, alsof een nagalm van de renaissance wordt vermengd met de verfijnde tonen van het ‘fin de siècle’.

Het iconische Fokker-orgel bestaat 75 jaar! Dat vieren we met een groots jubileumconcert waarbij de historie en het repertoire voor het 31-toonsorgel centraal staat. Niet alleen onze vaste organist Ere Lievonen is van de partij, maar ook de uitmuntende violisten Jellantsje de Vries en Natálie Kulina, alsook de gedreven toetsenist Anne Veinberg.
In 1691 al beschreef de beroemde natuurkundige Christiaan Huygens een toonsysteem waarbij het octaaf in 31 tonen is verdeeld in plaats van de gebruikelijke twaalf. Huygens’ zoektocht om van toonsoort te kunnen wisselen binnen de 16de- en 17de-eeuwse middentoonstemming inspireerde ruim 250 jaar later Adriaan Fokker – ook natuurkundige – tot de bouw van een eigen orgel door de firma Pels. In 1950 werd zijn revolutionaire 31-toonsorgel werkelijkheid, waarna het bijna 50 jaar in de aula van het Teylers Museum heeft gestaan. Maandelijks werden er intieme concerten op gespeeld, totdat het in 1999 moest wijken voor een verbouwing. Na een periode van stilte vond het volledig gerestaureerde en gemoderniseerde Fokker-orgel een nieuw thuis in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ. Sindsdien floreert het instrument als nooit tevoren en zijn er vele nieuwe werken voor gecomponeerd door zowel jonge als gevestigde componisten. Speciaal voor dit jubileumconcert klinkt een kleurrijke dwarsdoorsnede van het rijke en markante repertoire.
Op het programma staan stukken van Henk Badings en Anton de Beer, beide voor twee violen en archifoon (een elektronisch 31-toonsinstrument) die nu op het Fokker-orgel worden gespeeld. Deze stukken vertegenwoordigen de tijd in het Teylers Museum. De Beer bespeelde als organist lange tijd het Fokker-orgel in Haarlem en Badings schreef in die tijd relatief veel 31-toonswerken, waaronder een aantal sonates voor het illustere vioolduo Bouw Lemkes en Jeanne Vos die meerdere malen optraden in het museum. Jellantsje de Vries en Natálie Kulina stappen in hun voetsporen en doen deze tijd herleven.
Daarnaast klinkt er briljante chromatische oude muziek in middentoonstemming van Jan Pieterszoon Sweelinck, naast het gewiekste en sfeervolle werk Le Scale Ombrose voor Fokker-orgel en laptop solo van Klaas de Vries én het monumentale werk Leo’s Observatorium van René Uijlenhoet voor Fokker-orgel en elektronica dat geheel door laptop wordt aangestuurd. Toetsenist Anne Veinberg zal aanschuiven voor het korte en harmonische Spring scram van Lauri Supponen voor quatre-mains op het orgel. Ook klinkt er een première van het opdrachtwerk dat Ere Lievonen speciaal voor deze ochtend heeft gecomponeerd. Een feestelijk en grensverleggend concert, dat laat horen wat het Fokker-orgel 75 jaar na zijn geboorte nog altijd zo bijzonder maakt.

Driedubbeltrillers, onmogelijke pedaalloopjes en grote grepen: wie Mozarts orgelwerken wil uitvoeren, wordt flink uitgedaagd. Ze zijn dan ook niet voor een mens geschreven, maar voor een curieus technisch hoogstandje uit die tijd: zeer geavanceerde automatische orgels. Het Fokker-orgel biedt de unieke mogelijkheid deze magische ervaring te herbeleven, dankzij de moderne techniek van MIDI, waardoor het instrument door een computer aangestuurd kan worden. Laurens de Man zal zijn interpretatie van de geprogrammeerde werken niet alleen live etaleren, maar ook via door hemzelf vervaardigde muziekbestanden die automatisch door het Fokker-orgel afgespeeld kunnen worden.
Wolfgang Amadeus Mozart, de briljante Oostenrijkse componist uit de 18e eeuw, was een van de eerste bekende componisten die muziek componeerde voor automatische orgels, specifiek de zogenaamde “fluitklokken.” Deze fluitklokken waren zelfspelende orgels die in die tijd populair waren en werden vaak gebruikt als vermaak in welgestelde huishoudens.
De verfijning van de speelwerken van klokken leidde in de 18de eeuw tot de fluitklokken, waarin naast het uurwerk ook een fluitwerk werd ingebouwd. Als aandrijving dienen de gewichten van de klok. Door de verbetering van de trommels met pinnen en de aftastmechanieken konden de melodieën telkens perfecter worden weergegeven. Dit leidde ertoe dat zelfs beroemde componisten zoals Haydn, Händel, Beethoven en Mozart muziekstukken speciaal voor fluitklokken componeerden.
Mozart componeerde drie werken voor dit mechanische instrument: “Fantasie in F minor, K. 608,” “Adagio en Allegro in F minor, K. 594,” en opnieuw een “Fantasie in F minor, K. 594.” De stukken weerspiegelen Mozarts genialiteit en aanpassingsvermogen aan de technologische innovaties van zijn tijd.
De muziek voor fluitklokken bracht specifieke uitdagingen met zich mee, gezien de beperkingen van het instrument. Mozart slaagde er echter in om levendige en expressieve composities te creëren die de mogelijkheden van de fluitklokken benutten. Deze werken getuigen van Mozarts vermogen om zijn creatieve geest aan te passen aan verschillende muzikale contexten, inclusief de opkomende wereld van zelfspelende orgels.
Ook een andere beroemde Oostenrijkse componist, namelijk Joseph Haydn, schreef voor automatisch orgel. Met zijn Drei Flötenuhrstücke presenteerde hij de charme en het amusement in de muziek die in die tijd in aristocratische kringen werd gewaardeerd.
In het vroege en relatief minder bekende werk “Zwei Präludien durch alle Tonarten, op. 39” van Ludwig van Beethoven bestaan uit twee preludes die elk door alle toonsoorten gaan, wat een opvallend kenmerk is. Het illustreert het opmerkelijke experimenteren van Beethoven met chromatische en harmonische structuren en zijn zoektocht naar unieke expressieve mogelijkheden.
Op het programma staan naast werken van Mozart, Haydn en Beethoven ook typische 31-toonswerken van Jan van Dijk en Anthon van der Horst, die deze werken speciaal voor het Fokker-orgel hebben gecomponeerd en beiden groot respect hadden voor klassieke componisten als Mozart.

In 2025 organiseert Stichting Huygens-Fokker wederom een eendaags festival voor microtonale muziek in de hoofdstad, getiteld MicroFest Amsterdam 2025. Met dit festival wordt in de behoefte voorzien van vele enthousiaste luisteraars die geïnteresseerd zijn in microtonen, alternatieve toonsystemen of nieuwe frisse klanken. Door de brede programmering sluiten de concerten ook aan bij een groter publiek en ontstaat er een interessante weergave van de verscheidenheid aan stijlen binnen de microtonale muziek. Muziek die, zoals de beroemde Amerikaanse componist Charles Ives het ooit omschreef, bestaat uit ‘de tonen tussen de toetsen van de piano’. Deze microtonen leiden tot geheel nieuwe tonale mogelijkheden die het oor van de luisteraar verruimen en het denken over muziek voorgoed veranderen. Tijdens deze editie van MicroFest kan er weer van veel muziek met microtonen worden genoten. Zo klinken in het ochtendconcert twee perfect op elkaar afgestemde microtonale instrumenten, namelijk de 31-toonsgitaar en het 31-toonsorgel met onder andere nieuwe composities van René Uijlenhoet en Aart Strootman. En wordt er tijdens het middagconcert een ode gebracht aan de 150 jaar geleden geboren Mexicaanse componist/violist en microtonaal denker Julián Carrillo, die het octaaf in 96 kleine toonsafstanden heeft verdeeld, met eveneens perfect op elkaar afgestemde instrumenten: de 96-toons Carrillo-piano en Carrillo-harp. En tot slot brengt het avondconcert een spetterend optreden van het 8-koppige ensemble The Hallucinating Harmonists waarin jazz en fusion elementen op een nieuwe prettig desoriënterende wijze te horen zijn. Tussen deze drie concerten door vinden er twee gratis toegankelijke lecture-performances plaats. Kortom, een gezellige muzikale dag voor iedereen die van een ander geluid houdt.

Als ‘The Priest, the Joker and the Herald’ gaan pianist/componist Rembrandt Frerichs, drum-fluisteraar Vinsent Planjer en hoboïste Maripepa Contreras de uitdaging aan om met het 31-toons Fokker-orgel als vertrekpunt te musiceren. Tijdens dit concert klinken er speciaal nieuwe werken voor 31-toonsorgel, slagwerk en blaasinstrumenten met titels als ‘The Priest’s Paradox’ en ’31 is the limit’. Het orgel krijgt weerwerk van Planjers fluisterzachte whisperkit, zijn Perzische tombak (trommel) en de melancholieke Armeense duduk (rietinstrument) van Contreras, die diep kan treuren in de microtonen van de rijke melodieën uit het oude Midden-Oosten.
Frerichs grootvader was organist en blijkbaar kruipt het bloed waar het niet gaan kan. Zowel Frerichs als Contreras spelen klassiek en jazz. Contreras en Planjer delen een liefde voor de kleuren van oude Arabische en Perzische muziek. Met z’n drieën hebben ze een enorm dynamisch bereik. In dit concert spelen ze bijna onhoorbaar zacht wanneer Frerichs het orgel voor het klavichord verruilt, maar vullen ze ook de ruimte met de kerkorgelregistraties van het Fokker-orgel. Samen zullen zij een mix spelen van muziek van Frerichs, oude Armeense melodieën, Perzische klanken en meer.

De Duitse saxofonist Philipp Gerschlauer en de Oostenrijkse toetsenist Georg Vogel, momenteel beiden in Wenen woonachtig, zijn bij het 31-toonsorgel samengebracht om een spetterend bebop concert vol met microtonen te geven. Beide musici zijn een van de meest toonaangevende in microtonen gespecialiseerde jazzmusici van Europa en ver daarbuiten. Ze geven hun vrije jazz een extra dimensie door improvisaties te kleuren met microtonale tussentonen (Miꓘrojazz). Denk aan hartbrekende blue notes, maar dan nog net een stap verder. Met Birds brengt dit duo een ode aan de legendarische saxofonist Charlie ‘Bird’ Parker die 75 jaar geleden al experimenteerde met exotische toonladders die niet in het gelijkzwevende toonsysteem passen. Zij doen dit op een geheel eigen wijze, namelijk met meer tonen in het octaaf dan de twaalf die men gewend is. Zo kan Philipp Gerschlauer als enige ter wereld het octaaf op zijn altsaxofoon verdelen in het duizelingwekkende aantal van 128 kleine toonsafstanden en heeft Georg Vogel zelf een uniek 31-toonstoetsenbord ontwikkeld, de claviton, waarop hij zijn vijfdetonen virtuoos kan spelen en dat aangesloten kan worden op het Fokker-orgel. Beide musici zijn daarom zo kleurrijk als zingende vogels. Birds dus! Op het programma staan naast werken van henzelf, waaronder twee premières, ook meerdere bekende jazzstandards van Charlie Parker – zoals Blues for Alice en Donna Lee – en het klassieke nummer Body and Soul van Johnny Green in nieuwe microtonale uitwerkingen. Het concert eindigt met een gezamenlijk werk van beide musici. Anders dan Gerschlauer is Vogel al twee keer eerder te gast geweest in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw en wordt hij beschouwd als een gastspeler die een keer in de zoveel jaar terugkeert naar Amsterdam om het Fokker-orgel te bespelen. Met het feit dat hij nu met Philipp Gerschlauer samen musiceert is een lang gekoesterde wens van Stichting Huygens-Fokker in vervulling gegaan om deze twee micotonale jazz-iconen samen te brengen bij het Fokker-orgel. Na afloop van het concert kunt u om 12.30 u een gratis lectureperformance volgen over het gebruik van microtonen in bebop.

Met het programma << Rewind | Forward >> spoelt Ensemble SCALA terug (rewind) naar bijna 10 jaar geleden en komt uit bij het post-minimalistische werk Two Minimals dat Renske Vrolijk in 2015 voor het ensemble componeerde in het kader van het Minimal Festival van dat jaar. Als we een stukje doorspoelen (forward) naar 2017 komen we uit bij Rapprochement van Arnold Marinissen, een geraffineerd werk waarin met name de 96-toons Carrillo-piano een hoofdrol heeft. Vervolgens spoelen we een heel eind verder naar 2022 en komen we aan bij Distorted Reality van Danny de Graan dat een ijzingwekkende opbouw kent en door de componist beschreven wordt als een ‘notenbuigend sonisch avontuur’. Vanaf daar gaan we verder ‘forward’ de toekomst in naar muziek die nog nooit heeft geklonken in de vorm van twee premières, te beginnen met Variation on Dufay’s Nuper Rosarum Flores van de Amerikaanse minimal music georiënteerde componist Bill Alves. Daarop volgt een Wind Horizon van de Amerikaanse microtonale componist Jed Shura. En als we nog iets doorspoelen eindigen we met het splinternieuwe werk pink bursting in the failing spring voor Ensemble SCALA van de jonge getalenteerde Londense componist Jago Thornton, die abstracte spectrale klanken (klanken met boventonen) met gemak combineert met techno vibes en eerder tijdens het Fokker-orgelconcert ‘Pimp my Organ V’ in seizoen 2022-2023 veel indruk maakte met zijn werk Hypervortex voor computergestuurd 31-toonsorgel.

Het zevenkoppige ensemble is in 2010 opgericht om een scala aan nieuwe microtonale klanken ten gehore te brengen. Bijzonder is dat het beroemde Fokker-orgel onderdeel van dit ensemble is, naast dwarsfluit, klarinet, altviool, microtonale gitaar, keyboards, Carrillo-piano en percussie. De musici zijn allen experts op het gebied van microtonale muziek. De afgelopen 14 jaar heeft Ensemble SCALA een breed repertoire opgebouwd met speciaal voor hen geschreven werken van componisten uit binnen- en buitenland die stilistisch zeer verschillende schrijfwijzen hanteren.

Dit concert staat in het teken van belangrijke internationale componisten, maar ook componisten die voor het 31-toonsorgel hebben gecomponeerd en in 2024 een kroonjaar beleven. Het resultaat is een bont memorial programma. Zo is het in 2024 precies 100 jaar geleden dat Giacomo Puccini (1858-1924) overleed. De illustere Italiaanse Puccini is een van de bekendste operacomponisten. De manier waarop hij met klanken atmosfeer opbouwde zou de basis leggen voor de latere bioscoopmuziek. Minder bekend is dat hij als kerkorganist begon. “Crisantemi” van Puccini past goed bij het thema van het concert. Het stuk is zelf een elegie ter nagedachtenis aan een overleden vriend van hem. Het is oorspronkelijk voor strijkkwartet, maar wordt in een arrangement van Ere Lievonen op orgel uitgevoerd. In 2024 is het eveneens 200 jaar geleden dat Anton Bruckner (1824-1896) geboren werd, en 150 jaar geleden dat Arnold Schönberg (1874-1951), Gustav Holst (1874-1934) en Charles Ives (1874-1954) het levenslicht zagen.
De Oostenrijkse componist Bruckner stond vooral bekend om zijn symfonieën en gewijde muziek. Hoewel hij een fenomenaal organist was, zijn er maar weinig orgelcomposities van zijn hand. Het indrukwekkende werk dat wordt gespeeld is een arrangement van zijn Symfonie nr. 3. De Oostenrijker Arnold Schönberg wordt als grondlegger van de twaalftoonsmuziek tot de invloedrijkste componisten van de twintigste eeuw gerekend. Ondanks dat hij geen kenner van het orgel was, schreef hij in 1941 zijn enige twee orgelwerken, namelijk het perfect afgeronde Rezitativ für Orgel en het onvoltooide Sonate voor orgel, waar fragmenten van op het programma staan. De Britse componist Gustav Holst verdiende bij als kerkorganist. Uit zijn beroemde orkestsuite The Planets (1914-1916) is van het intrigerende deel Saturnus gespeeld, in een speciaal arrangement met gastmusicus Melle Weijters op gitaar. Dit deel wordt gekenmerkt door zijn trage tempo en contemplatieve, sombere sfeer. Holst legt de essentie van Saturnus vast, het astrologische symbool van tijd en veroudering, door een langzaam, statig tempo te hanteren en gebruik te maken van rijke orkestratie. De muziek weerspiegelt een gevoel van de onvermijdelijkheid van het verstrijken van de tijd en het gewicht van de jaren. De compositie begint met een mysterieuze, bijna onheilspellende sfeer, die geleidelijk opbouwt naar een krachtige climax voordat hij zich terugtrekt in een rustig, reflecterend einde. De Amerikaanse componist en organist Charles Ives (1874-1954) was een echte pionier. Hij paste vernieuwingen eerder toe dan welke andere componist ook. Hij speelde ook graag met microtonen.  En soms zette hij melodieën in een andere harmonische context, zoals in Adeste Fidelis in an Organ Prelude dat op het programma staat. Dit beroemde kerstlied dat lijkt te ontsporen blijkt een prachtige hommage aan Charles Ives.
Van de componisten die voor het 31-toonsorgel hebben geschreven is de relatief onbekende violist en microtonaal denker Leo de Vries (1924-2018) er één. Hij kwam als student in aanraking met het 31-toonsyssteem en componeerde onder andere acht stukken voor 31-toonsorgel. Als trouwe bezoeker van onze concertserie mag hij vandaag niet ontbreken. Ook Anton de Beer (1924-2000), de vroegere organist van het Fokker-orgel, is honderd jaar geleden geboren. Hij heeft in zijn productieve leven rond de 17 werken in het 31-toonssysteem geschreven, die speelbaar zijn op het Fokker-orgel. Van hem klinkt het werk Music for the Archiphone, dat oorspronkelijk is geschreven voor archifoon, een analoog elektronisch 31-toonsinstrument, gebouwd in 1970 in opdracht van Adriaan Fokker en Anton de Beer. Dankzij de toevoeging van digitale orgelregisters zal het Fokker-orgel waar nodig omgetoverd worden tot een groot romantisch orgel, bijvoorbeeld voor het werk van Bruckner.
Het concert eindigt met In a Sentimental Mood, waarbij Melle Weijters wederom bij het orgel aanschuift. Deze tijdloze jazzklassieker is gecomponeerd door de jazzlegende Duke Ellington. De eerste versie van het stuk was puur instrumentaal. Later voegde Irving Mills, een muziekuitgever, teksten aan de compositie toe, geschreven door Manny Kurtz. Door de toevoeging van teksten veranderde het instrumentale stuk in een vocale jazzstandaard. Het nummer werd voor het eerst opgenomen door Duke Ellington and His Orchestra in 1935, met de zang van Ivie Anderson. Door de jaren heen is In a Sentimental Mood opgenomen en uitgevoerd door talloze artiesten, waardoor zijn plaats als een van de blijvende klassiekers op het gebied van de jazzmuziek is verstevigd.

Niet alleen het Fokker-orgel, maar ook de Nederlandse componist staat in de schijnwerpers in alweer dit laatste concert van seizoen 2023-2024. Hoe gaan gevierde hedendaagse Nederlandse componisten om met de mogelijkheden van het Fokker-orgel? Verschillende smaakmakers van de Nederlandse muziek, waaronder Klaas de Vries, Peter-Jan Wagemans, en eerder al Guus Janssen, namen voor dit concert de uitdaging aan. Ze schoven enkele dagen achter het 31-toonsmanuaal om vanuit de improvisatie een compositie voor dit unieke instrument te schrijven. Binnen hun eigen signatuur laten zij het Fokker-orgel volledig tot zijn recht komen. Zo wordt bij de nieuwe compositie van Peter-Jan Wagemans het orgel geheel door een computer aangestuurd. Hij speelde het spectaculair werk, dat via post-minimalistische bewegingen in grofweg vier delen steeds naar nieuwe klankwerelden leidt, zelf in. Ook het al iets oudere ‘Fok’ van Guus Janssen is door de componist zelf ingespeeld. De luisteraar wordt hierbij, door zijn kenmerkende vrije improvisatiestijl, op amusante wijze heen en weer geslingerd. Het nieuwe werk van Klaas de Vries is daarentegen volledig genoteerd en wordt uitgevoerd door de zeer ervaren organist Ere Lievonen. De titel ‘Le Scale Ombrose’ verwijst naar de toonladders en de schaduwen daarvan, waaruit het stuk bestaat. Christina Viola Oorebeek reviseerde voor deze gelegenheid haar werk ‘Serpentine’, dat virtuoos voetenwerk van de organist vereist. De muziek is gebaseerd op snelle dansritmes en veel korte, hoge noten, waarbij het pedaal ondersteunt met basthema’s, beats en in de solo-cadens één oplopende, grillige melodielijn.
Naast deze werken zijn vandaag ook ‘klassiekers’ van andere Nederlandse grootmeesters te horen, namelijk Peter Schat en Hans Kox. Waar Kox in 1960 zijn muziek voor het 31-toonsorgel vrij classicistisch benaderde, schreef Schat twee jaar later juist radicale muziek, met veel clusters en abstracte lijnen. Met deze zes Hollandse meesters klinkt er op het Fokker-orgel ruim zestig jaar Nederlandse muziekgeschiedenis van componisten die zijn geboren tussen 1930 en 1952, uitgevoerd door de zeer ervaren Fokker-organist Ere Lievonen.

Bachs Kunst der Fuge vormt een hoogtepunt in de muziekgeschiedenis. Op één thema baseert de beroemde Duitse componist een wonderbaarlijke cyclus van meerstemmige muziek, waarin hij op meeslepende wijze een encyclopedie van contrapuntische technieken weet te vangen. Het ruim een uur durende monumentale werk is zelden als geheel te horen. Het wordt door de briljante organist Laurens de Man, kersverse winnaar van de Nederlandse Muziekprijs 2024, nu voor het eerst op het Fokker-orgel uitgevoerd, en daarmee voor het eerst in modulerende middentoonstemming, de stemming die in de renaissance standaard was. Hierdoor krijgen de harmonieën een archaïsche puurheid, terwijl de chromatiek aan spanning wint. Die Kunst der Fuge is onvolledig overgeleverd en breekt abrupt af in maat 239 van de laatste fuga. Het is de vraag of Bach het voor zijn dood niet heeft kunnen voltooien, of dat het ontbrekende deel is zoekgeraakt. Door de eeuwen heen zijn er door musici vele pogingen ondernomen om dit beroemde werk op een logische wijze af te ronden. Vandaag voorziet De Man, in wiens activiteiten het oeuvre van Bach een belangrijke rol speelt, het werk van een geautomatiseerd magisch realistisch einde van Sander Germanus, waarin met alle 31 tonen van de 31-toonsstemming zowel Bach als het Fokker-orgel eer wordt aangedaan.

NB. Aangezien het concert op 14 april al uitverkocht is, komt er een extra concert op zondag 12 mei. Zorg dat u erbij bent!

Geen organist, maar een gitarist die het Fokker-orgel aanstuurt met zijn gitaar. Bram Stadhouders schept een geheel eigen driedimensionale klankwereld met zijn gitaar en electronics. Ambient, enerverend en gelaagd met het Fokker-orgel als onwrikbaar fundament. Ondertussen zorgen drie dansers voor een hypnotiserend visueel component. Bram Stadhouders, een van de meest veelzijdige en avontuurlijke gitaristen van dit moment, biedt geen concert maar een meeslepende ervaring die het orgel muzikaal in een nieuw licht zet, met zijn nieuwe werk SUPERNATET als kern van het programma.

Jazzgitarist Bram Stadhouders (Tilburg, 1987) is een van de meest veelzijdige en avontuurlijke gitaristen van dit moment. Hij studeerde Muziek en Technologie aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht, waarna hij zijn Master compositie behaalde aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Zijn spel wordt beïnvloed door (natuur)landschappen, beeldende kunst, ambient en wereldmuziek, waarbij hij altijd de grens tussen improvisatie en compositie opzoekt. Naast gitarist en improvisator is Stadhouders componist en initiator van grensverleggende projecten waarmee hij de wereld van de gitaar verbreedt. Zo gebruikte hij in zijn Big Barrel-project zijn elektrische gitaar om een (draai)orgel aan te sturen en ontwikkelde hij de ‘surroundgitaar’ waarbij elke snaar zijn eigen richting heeft om de luisteraar als het ware te omhelzen met klanken. Hij heeft samengewerkt met onder andere het Nederlands Kamerkoor, Eric Vloeimans, Spinvis en Baroque Orchestration X en speelde op meer dan 800 concertpodia, waaronder grote (jazz)festivals in meer dan zestig landen.

Sonic Acts onderzoekt, biedt context en toont het spannendste nieuwe werk van gerenommeerde en opkomende beeld- en geluidkunstenaars. Verwacht een audiovisuele rollercoaster: avontuurlijk, experimenteel, innovatief en overdonderend.
Tijdens Sonic Acts, hét festival voor vernieuwende kunst, wetenschap en technologie, wordt het Fokker-orgel het canvas voor Marcin Pietruszewski’s generatieve installatie ‘Distortion Product Lattice’ (Fokker QDTS Wavepackets). Door een computergestuurd microtonaal orgel, digitale geluidssynthese, plurifonisch geluid en een choreografie van licht te combineren, brengt het werk formele en auditieve modulaties teweeg. Om 19.30 uur geeft Marcin Pietruszewski een lezing en performance, waarmee de installatie wordt geactiveerd die tot middernacht te bezoeken is.

An Evening of Today is een showcase voor jonge nieuwe-muziekensembles en componisten en biedt een zeer divers beeld van de muziek van nu. De verbeelding staat centraal: in eerdere edities verrasten de componisten met ongebruikelijke opstellingen, ballonnen, tafeltennis, video, nieuwe speeltechnieken, gerafelde nachtclubsferen, elektronica, nepnieuws, een rockband en ‘visuele muziek’ zonder geluid.
Van 2013 t/m 2018 presenteerde het Nieuw Ensemble ieder voorjaar An Evening of Today. Jonge componisten kregen de vrije hand een nieuw werk te schrijven. Zo ontstond een ware traditie die na de opheffing van het Nieuw Ensemble in dezelfde geest wordt voortgezet. Een wisselend team van componisten, musici en artiesten verzorgt nu het project.

A Midwinter Day’s Dream
We verwelkomen de van oorsprong Letse organist Una Cintiņa als gastspeler op het Fokker–orgel. Ze speelt verrassende composities die een bijzondere betekenis voor haar hebben. Ook waagt ze zich aan stukken in de 31-toonsstemming.
Cintiņa opent de ochtend met een dynamisch, op volksdans geïnspireerd stuk van de Oostenrijkse componist Peter Planyavsky. Vervolgens eert ze de Nederlandse componist en organist Albert de Klerk die via zijn docent Anthon van der Horst het Fokker–orgel goed kende. Zijn Variaties over de sequentia ‘Laudes Organi’ voeren langs diverse muzikale landschappen, van het contemplatieve Moderato tot het levendige Allegro giocoso. Met werk van landgenoot Imants Zemzaris, in een mix van hedendaags minimalisme, meerstemmigheid en romantische lyriek, roept Cintiņa op deze winterse dag de warmte van de zomer op. Ook klinkt renaissancemuziek van William Byrd, die uitstekend geschikt is voor het Fokker–orgel, aangezien het gecomponeerd is in de middentoonstemming die in het 31-toonsorgel verborgen ligt. Daarna volgt Suite van kleine stukken voor 31-toonsorgel van Henk Badings. Voor Cintiņa is dit een eerste, avontuurlijke verkenning  van de 31-toonsstemming. Ze sluit het programma af met de Toccata voor 31-toons Fokker–orgel van de Nederlandse componist Martin Lo-A-Njoe, waarin het volledige potentieel van het Fokker–orgel wordt getoond. Met dit gevarieerde programma geeft Cintina haar eigen blik op de veelzijdigheid van dit unieke instrument.

Een tijdsbeeld in klank. Nadat wij in het vorige seizoen tijdens het concert ‘In Memoriam Adriaan Fokker’ de jaren vijftig onder de loep hebben genomen, gaan we dit seizoen met organist Ere Lievonen terug naar de jaren zestig van de vorige eeuw. Dit was het tweede decennium van het Fokker-orgel waar Adriaan Fokker, de ontwerper van het orgel, zelf nog bij betrokken was (hij overleed in 1972). Het was de tijd van de flower power, provo’s, de eerste maanlanding, modernistische architectuur, abstracte kunst en een feministische golf.

Hoe weerklonken die roerige jaren ’60 in de werken die destijds voor het Fokker-orgel werden geschreven? Nog niet eerder in het Muziekgebouw uitgevoerde composities klinken naast het provocerende Clusters van Peter Schat. Het bonte programma geeft een inkijkje in de concerten die in de zestiger jaren in de aula van het Teylers Museum in Haarlem gegeven werden, waar het Fokker-orgel tot 2000 stond.

De in Finland geboren klavecinist, fortepianist, pianist en organist Ere Lievonen is al sinds 2009 de vaste organist van het Fokker-orgel. Hij geldt als een specialist op het gebied van microtonale muziek en speelt ook veel oude muziek. Hij maakt onder andere deel uit van de hedendaagse muziekensembles Hexnut en het door Stichting Huygens-Fokker geïnitieerde Ensemble SCALA. Daarnaast is hij een van de oprichters van Ensemble Ambrosius, een Fins ensemble dat nieuwe muziek speelt op instrumenten uit de oude muziek en twee cd’s heeft opgenomen met nummers van Frank Zappa.

Zeven jaar na de laatste editie keert ‘Pimp My Organ’ terug. Daarbij draait alles om het muzikaal ‘pimpen’ en uitbreiden van het Fokker-orgel om het op een originele manier anders te laten klinken. Sinds de revisie van het Fokker-orgel in 2009, waarbij het akoestische orgel werd voorzien van de nieuwste computertechnieken, is het instrument ook via een laptop aan te sturen. Later zijn vlak bij de orgelpijpen luidsprekers geïnstalleerd waardoor extra geluidsbronnen – zoals andere elektronische instrumenten of vooraf opgenomen geluid – aan de klank van het orgel kunnen worden toegevoegd. Dit maakt het Fokker-orgel tot een vrijwel onbegrensde klankmachine.
Meer dan bij de andere concerten in de serie staat tijdens deze seizoensafsluiter het experiment centraal. Voor ‘Pimp My Organ V’ benutten jonge en meer gearriveerde componisten uit diverse landen de oneindige mogelijkheden van het Fokker-orgel om het de meest fantastische geluiden te ontlokken. Het instrument wordt zowel aangestuurd via laptop, aangevuld met live elektronica, als bespeeld door organist Ere Lievonen. Fie Schouten en Giuseppe Doronzo zullen met hun basklarinet en baritonsaxofoon de klank van het orgel ondersteunen en uitbouwen.
Marc Sabat (DE/CA) en Steffen Krebber (DE) gebruiken de laptop als een moderne variant op de pianola; een pianola die geen last heeft van de fysieke beperkingen van een menselijke bespeler zoals het hebben van slechts tien vingers en een beperkte vingervlugheid. Maar dat is de enige overeenkomst tussen hun markante stukken. Want zo streng als het werk van Sabat is gecomponeerd – hij genereert via algoritmes op de computer een overweldigende opeenstapeling notenlawines – zo intuïtief is Krebbers stuk zimzum: een kort ontregelend werk in 31-toonsstemmig. Maak u klaar voor een verrassende ochtend vol premières.

Twee van Nederlands meest getalenteerde jonge musici, organist Laurens de Man en violiste Ruña ’t Hart, gaan op zoek naar de grenzen van de middentoonstemming. In deze ongelijkzwevende stemming, die gangbaar was in de renaissance en vroege barok, klinkt muziek kleurrijker en zuiverder dan we misschien ooit hebben gehoord. Helaas heeft de middentoonstemming ook zijn grenzen. Dat is de prijs die betaald wordt voor de volledig reine tertsen die het herbergt. De zuiverheid van de kwinten is minimaal opgeofferd ten gunste van de tertsen. Hierdoor kun je niet ongelimiteerd van de ene naar de andere toonsoort gaan (‘moduleren’) zonder dat er onaangename samenklanken ontstaan. Bij toonaarden met meer dan drie kruisen of twee mollen krijg je te maken met de wolfskwint en wolfstertsen die zo vals zijn dat ze ‘huilen als een wolf’.
De musici verkennen verschillende oplossingen die door de jaren zijn gevonden om de ‘orgelwolf’ te temmen. Een daarvan is het 31-toonssysteem, dat al in 1555 als eerste werd uitgedacht door de Italiaanse muziektheoreticus en componist Nicola Vicentino. Een andere oplossing waren composities waarin meer dan 12 tonen te horen zijn. Zoals de vioolsonate van Georg Muffat waarin in totaal 17 tonen worden gebruikt en de Composizione di te Generi van de Italiaanse musicoloog Giovanni Battista Doni. Musicoloog Martin Kirnbauer noemt dit ook wel ‘Vieltönige Musik’ (veeltonige muziek). Het werd oorspronkelijk gespeeld op een klavier met extra toetsen om de wolfskwint op sommige punten te vermijden en iets verder te kunnen moduleren. Op deze manier konden de grenzen wat worden opgerekt.
Het Fokker-orgel is de ultieme oplossing om de beperkingen van de middentoonstemming op te heffen. De stemming van dit instrument is op de middentoonstemming gebaseerd, maar heeft extra tonen zodat er wél gemoduleerd kan worden naar alle toonsoorten. Er zijn dus geen grenzen meer. Daarmee is het 31-toonsorgel een ideaal vehikel om de wonderlijke wereld van de middentoonstemming (en vooral de grenzen daarvan) te verkennen. Laurens de Man licht de muziek toe en helpt de luisteraar zo op weg. Hij zal niet alleen op het Fokker-orgel te horen zijn, maar ook zijn eigen middentoon-clavichord bespelen. Dit is een van de oudste toetseninstrumenten uit Europa met snaren. Het speelde vooral in de kamermuziek uit de 17e en 18e eeuw een grote rol. De klank is relatief zacht, en lijkt wel wat op die van een luit.

Muziek en meditatie, daar draait het om tijdens dit programma. De muziek van Rutger Muller (Geleen, 1984) past goed bij het idee voor een meditatief concert met het Fokker-orgel. De elektroakoestische componist maakt kalm verglijdende soundscapes uit elementen van klassieke muziek, ambient, techno en vrije improvisatie. Daarbij componeert hij op zijn gevoel en luistert hij bijna als een DJ of klanken wel of niet werken. Doordat zijn focus meer ligt op de kleur en de innerlijke beweging van de klank dan op melodie of samenklank, inspireert zijn muziek tot een meditatieve luisterhouding. Mullers werk glijdt voorbij als een langzaam verkleurende film; als een theatraal belevingsritueel met de mystieke rust van een natuurervaring.
Naast een beleving, is Mullers muziek ook echte luistermuziek. Het laat een zekere vorm van meditatie toe, maar door de evoluerende bewegingen kan de luisteraar ook zomaar ineens de weg kwijt raken. ‘Lost in meditation’ dus. Terwijl de algehele klank in het mystieke blijft, kan het soms ineens spannend gaan schuren met dissonanten.
De subtiele microtonale mogelijkheden van het 31-toonsorgel zijn perfect toegesneden op de meditatieve, ambient klanksculpturen van Muller. Hij heeft dan ook een nieuw werk speciaal voor het Fokker-orgel geschreven dat deze ochtend in première gaat. Muller wordt bijgestaan door blokfluitist Dodó Kis en cellist Wen Chin Fu, die live improvisaties toevoegen. Voor de liefhebbers onder het publiek liggen er voor de rijen met stoelen wat kussens en kleedjes om zo het concert al mediterend te kunnen beleven.

Van 8 tot en met 11 maart 2023 eert Muziekgebouw aan ’t IJ de hoogbejaarde Hongaarse componist György Kurtág (Lugoj, 1926) met een veelomvattend festival. Tijdens dit meerdaagse Kurtág Festival speelt organist Ere Lievonen werken van György Kurtág en enkele andere Hongaarse componisten, zoals György Ligeti, op het 31-toonsorgel en piano.
In het oeuvre van György Kurtág speelt het orgel een bijrol. Dat is best opvallend, voor een componist die Bach adoreert en maar liefst negen boeken met Játékok (‘spelletjes’) voor piano heeft geschreven. Organist Ere Lievonen bewijst met dit avontuurlijke programma niettemin dat het historische Fokker-orgel een bijzonder en waardevol perspectief op Kurtág kan openen. Lievonen plaatst Kurtág bovendien tussen zijn landgenoten, voor een zeldzaam en prikkelend overzicht van hedendaagse Hongaarse klaviermuziek.
Van Kurtágs vriend en collega György Ligeti klinken twee werken die oorspronkelijk voor klavecimbel zijn geschreven, de hypnotiserende Passacaglia ungherese en het bizar hinkende Hungarian Rock, dat klinkt als een dampende jazzrockimprovisatie. László Vidovszky eerde Kurtág voor zijn zeventigste verjaardag met negen korte koralen, nadat Kurtág omgekeerd al eens een Hommage à Vidovszky had gebracht in het tweede boek met Játékok. Het Fokker-orgel in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw staat in een ongewone 31-toonsstemming – de tonen die tussen de toetsen van een gewone piano in liggen kunnen op dit orgel gespeeld worden. Dit stelt vaste bespeler Lievonen in staat om microtonale muziek, maar ook uitzonderlijke arrangementen van andere werken ten gehore te brengen. Het resultaat is een zeldzaam en prikkelend overzicht van hedendaagse Hongaarse klaviermuziek.

Voor gitarist Melle Weijters is het een langgekoesterde wens om een concert te geven met het werk van Christiaan Huygens (1629-1695) als thema. Huygens’ relevantste werk met betrekking tot muziek, Le Cycle Harmonique (1691), is een beknopt wiskundig werk waarin hij het 31-toonssysteem als het voortreffelijkste van alle temperaturen benoemt. Hij ondersteunt deze uitspraak niet met muzikale voorbeelden, maar met een logaritmetafel die hij in 1661 al samengesteld had. In zijn laatste werk Cosmotheoros, dat Huygens begin 1695 voltooide, speculeerde hij onder meer over leven op andere planeten. Volgens Huygens bestond daar een soortgelijk leven als op aarde. Zijn Cosmotheoros zou dus gezien kunnen worden als een vroege vorm van sciencefiction. In dit werk, een tweetal aan zijn broer Constantijn opgedragen filosofische geschriften over de bouw van het heelal en de eventuele bewoonbaarheid van de hemellichamen (postuum uitgegeven in 1698), beschrijft Christiaan Huygens zijn muzikale ontdekkingen op een heel andere manier: de 31-toonsstemming is zo universeel dat deze ongetwijfeld elders in het heelal ook aanwezig is. Zijn blik is niet alleen omhoog gericht, maar hij beschouwt ook de wereld om zich heen. De combinatie van wetenschap en verbeeldingskracht gaven Weijters inspiratie voor het maken van dit theatrale programma. Melle Weijters heeft jazzgitaar gestudeerd aan het conservatorium van Maastricht en wijdt zich al jaren aan fretloze en microtonale gitaren. Hij heeft met zijn gitaar het Fokker-orgel reeds aangestuurd in zowel 2014 als in 2016, met onder andere improvisaties op optelakkoorden van Adriaan Fokker, die ook in dit concert voorbij zullen komen. Naast gitarist is Melle al vele jaren artistiek coördinator van Stichting Huygens-Fokker. Hij wordt tijdens dit concert begeleid door vaste Fokker-organist Ere Lievonen en een bijzondere mystery guest.

Vaste Fokker-organist Ere Lievonen gaat tijdens dit sfeervolle concert een muzikaal avontuur aan met Lenneke van Staalen (Indiase viool) en Heiko Dijker (tabla). Beiden behoren tot de top van uitvoerders van Indiase muziek, ook in India zelf. Na hun intensieve studie bij grote meesters in India behaalden ze beiden de hoogste cijfers voor hun masteropleiding aan het Rotterdams Conservatorium. Wereldwijd worden ze geprezen om hun vurige virtuositeit en emotionele diepgang.
Indiase klassieke muziek wordt in harmonie met de tijd van de dag gespeeld. Dit is terug te horen in het toonmateriaal, de sfeer en het tempo van de grotendeels geïmproviseerde muziek. We beginnen deze zondagochtend dan ook met een klassieke Noord-Indiase ochtend-raga voor tabla (dubbele trom) en viool. ‘Raga’ komt van het Sanskriet woord voor ‘kleur,’ in de muziek vertaald als ‘dat wat de geest kleurt.’ Vervolgens speelt Ere Lievonen drie aansprekende delen uit ‘Ludus Ragalis’ van Clarence Barlow op het Fokker-orgel. Dit zijn korte preludes en fuga’s die gebaseerd zijn op toonladders en thema’s van verschillende Hindoestaanse ragas.
Van de bekende Nederlandse componist Jacob ter Veldhuis (JacobTV) klinkt ‘Serendipity’. Deze titel betekent een ‘gelukkig toeval’ of ‘aangename verrassing’ en is afgeleid van ‘Serendip’, een oude naam voor Sri Lanka (Ceylon). Het stuk is een ingenieuze mix van genoteerde muziek en improvisatie, met een grote flexibiliteit voor de musici.
Ook staat er een werk van Claude Debussy op het programma, gespeeld door viool en Fokker-orgel. De Franse componist was geïnteresseerd in muziek uit Azië. In mei 1913 bracht hij een muzikale avond door met veena-speler (een veena is een getokkelde luit) en mysticus Inayat Khan.
De Indiase Raga Hindoli en de hofmuziek uit Indonesië vinden elkaars raakvlakken in de langzame, bijna tijdloze compositie ‘Royal Hindoli’ van de Nederlandse componist Sinta Wullur, die uitmondt in een snelle, Chopin-achtige improvisatie. Wullur is gespecialiseerd in de verbinding van oosterse en westerse muziekculturen. Ze verdiepte zich jarenlang in Indiase zang om raga en tala (ritmische cyclus van een bepaald aantal tellen) systemen in haar composities te integreren.
Hierna volgt een tabla improvisatie door Heiko Dijker in de poëtisch-mathematische Tablataal in een cyclus van 5¼ tel. Het Fokker-orgel speelt daarin een herhalende melodie om de cyclus mee aan te geven.
Daarna klinkt een improvisatie door Ere Lievonen en Lenneke van Staalen gebaseerd op ‘Across the Lake of the Ancient World’ van de Amerikaanse minimalist Terry Riley. Het is afkomstig van diens meesterlijke album ‘Shri Camel’.
Het concert eindigt met een opwindende trio improvisatie onder de ludieke titel ‘Huygens-Fokker goes India’, waarin de drie musici de Noord-Indiase muziektraditie vermengen met westerse avantgardistische klanken.
Kortom, een concert dat u niet mag missen!

Distorted Reality is in de microtonale wereld van Ensemble SCALA een continu gegeven. De muziek in dit programma varieert enorm: van post minimal (Bill Alves), via compromisloos oriëntaals (Giacinto Scelsi) tot hoekig en strak (Joke Kegel). En natuurlijk niet te vergeten, de glissanderende spectrale klanken in het nieuwe werk ‘Distorted Reality’ van Danny de Graan, waarop de titel van het concert is gebaseerd. Wat alle werken verbindt, is dat ze zweven in microscopische kleine intervallen, ver weg van de vertrouwde klassieke toonsoorten. Elke melodie en elke samenklank transformeert onder de druk van het prisma van de microtonaliteit in een ragfijne regenboog van kleur en klank die uitnodigt tot een nieuwe luisterhouding.
Ensemble SCALA ontstond op initiatief van Stichting Huygens-Fokker die ook eigenaar is van het 31-toonsorgel in de Kleine Zaal. Dat microtonale orgel is onderdeel van de bezetting van het ensemble dat verder bestaat uit dwarsfluit, klarinet, altviool, 31-toonsgitaar, percussie en keyboards, inclusief de Carrillo-piano in mysterieus resonerende 96-toonsstemming.

Gregory Oakes presenteert zijn nieuwe ‘quarter-tone extended clarinet’ die onlangs speciaal voor hem is gemaakt. De polymicrotonale klanken die zullen ontstaan tussen zijn kwarttoonklarinet en de vijfdetonen van het Fokker-orgel vormen de basis van dit buitengewone concert. Gregory Oakes is een Amerikaanse virtuoze en energieke klarinettist met een voorkeur voor het spelen van muziek van nog levende componisten. Hij behaalde zijn diploma’s aan de Michigan State University, DePaul University en een doctoraat aan de University of Colorado. Oakes trad o.a. op in de Verenigde Staten, Brazilië, Thailand, Duitsland, Italië en Nederland. Hij heeft onder meer residenties gehouden in Princeton, Harvard, Dartmouth, Aspen en STEIM (Amsterdam) en gaf masterclasses aan diverse conservatoria, waaronder in Amsterdam. Momenteel is hij verbonden aan de Iowa State University als klarinetdocent. Daarnaast is hij eerste klarinettist van het Des Moines Symphony Orchestra. Gregory Oakes heeft meerdere cd’s uitgebracht. Samen met vaste Fokker-organist Ere Lievonen en de Amerikaans/Nederlandse componist en fluitist Ned McGowan, die een oude bekende in de Fokker-orgelserie is en al jaren is betrokken bij de activiteiten van Stichting Huygens-Fokker, speelt hij een daverend programma waarbij het experiment niet geschuwd wordt. Naast premières van de Amerikaanse componisten Bill Alves en Stirling Rutty voor klarinet en orgel, klinken er drie werken van Ned McGowan in verschillende bezettingen, waaronder de première van Three Pieces for Quarter-tone Extended Clarinet. Naast het intrigerende The 31st Cloud voor solo Fokker-orgel van de Fin Miika Hyytiäinen, zal er een nieuw arrangement van Sebastian Dumitrescu te horen zijn van Ancient Wisdom, wat hij in 2019 heel vakkundig voor Ensemble SCALA had gecomponeerd. Tot slot spelen de drie musici nog een spetterende gezamenlijke improvisatie.

Vijftig jaar geleden, op 24 september 1972 overleed Adriaan Fokker, professor natuurkunde aan de Universiteit Leiden én geestelijk vader van het orgel met niet de gebruikelijke twaalf, maar eenendertig tonen per octaaf. Zijn enthousiasme voor de door Christiaan Huygens (1629-1695) ontwikkelde 31-toonsstemming inspireerde in de jaren vijftig in Nederland en daarbuiten talloze componisten, muziektheoretici en wetenschappers. Ere Lievonen, de huidige eerste organist van het Fokker-orgel, brengt tijdens dit concert een hommage aan Adriaan Fokker en de 31-toonsbeweging die hij heeft voortgebracht.
Op het programma staan 31-toonswerken van drie Nederlandse componisten uit de jaren ’50. Anthon van der Horst had belangstelling voor orgelbouw en eigentijdse experimenten op het gebied van akoestiek en de natuurkunde van de muziek. Dit maakte hem vanzelfsprekend geïnteresseerd in de ideeën van Adriaan Fokker en zijn 31-toonsorgel. In 1953 schreef hij de Suite voor 31-toonsorgel, opus 60, dat hij aan Fokker heeft opgedragen. Jan van Dijk heeft de belangstelling van Fokker voor het 31-toonssysteem vanaf het begin gevolgd en was een van de eerste componisten die werken schreef voor het 31-toonsorgel. Paul Christiaan van Westering, de componist van Dikkertje Dap, was de eerste bespeler van het Fokker-orgel dat toen nog in het Teylers Museum in Haarlem stond. Hij ontving daar in 1960 de jonge Pierre Boulez, die speciaal voor het orgel naar Haarlem kwam. Ook Nina Simone was verbijsterd door de pure kleine tertsen die zij uit de blues kende, maar op de piano niet kon spelen door de beperkingen van de gelijkzwevende stemming. Van Westering maakte enkele composities voor het instrument en schreef in 1952 een speelmethode. Daarnaast uiteraard ook een stuk van Fokker zelf, die als amateurcomponist een bescheiden oeuvre ter promotie van zijn instrument naliet, namelijk Bagatelle ”Chinees” (1951), dat in 1957 als Bagatella, Chineseria in première ging door organist Piet Halsema. Hieraan vooraf gaat een daarop geïnspireerd werk van Fokker-organist Lievonen. Al met al een prachtig eerbetoon aan de man aan wie wij het 31-toonsorgel danken.

Tijdens dit besloten concert zal de reportage die door Stichting Huygens-Fokker is gemaakt door Sharis Coppens en Sander Germanus over violist/componist/muziektheoreticus Leo de Vries (1924-2018) voor het eerst worden vertoond. Aansluitend zullen er enkele werken van Leo de Vries worden uitgevoerd op Fokker-orgel, fluit, 31-toonsgitaar en viool. Een ode aan een groot muziektheoretisch denker.

Leo de Vries (1924-2018) studeerde viool aan het Haags Conservatorium bij Joachim Röntgen. Dankzij de theorielessen van Henk Badings en Martin Lürsen kwam hij in aanraking met het 31-toonssysteem. Van 1956 tot 1960 volgde hij compositielessen bij Jan van Dijk, in dezelfde periode ontmoette hij prof. Fokker. Hij nam deel aan een cursus twaalftoonstechniek van Wolfgang Hufschmidt, schreef een compositie in het dodecafonische systeem en componeerde vervolgens niet meer tussen 1968 en 1976 uit onvrede met het systeem. Tot 1985 werkte hij achtereenvolgens als violist bij de Groninger Orkest Vereniging en Rotterdams Philharmonisch orkest.
Vanaf 1977 ontwikkelde hij een kwarttoons-muziek vanuit de middentoontechniek. Voor het uitvoeren van deze muziek liet hij een speciale gitaar, en in 1980 een clavecimbel bouwen. Van 1980 tot 1988 publiceerde hij verschillende artikelen over microtonaliteit. In 1984 werd hij actief lid van de wereldwijde Music Modernisation Association. Hij maakte ook deel uit van de Rotterdamse microtonale groep.
In 1983 beschreef Leo de Vries in een artikel in Mens en Melodie drie toongeslachten in de kwarttoonsmuziek waarbij de toonladders, gaande naar de volgende transpositie, slechts één toon behoeven te veranderen. Sindsdien ontdekte hij dat dit doortransponerende principe op alle toonsystemen toegepast kan worden.
“De zeven stukken uit For 31-tone Organ zijn gecomponeerd in het 6/31 toongeslacht: de 6 staat voor de zesde toon (de supra-secunde). De gebruikte toonladder is elftonig en bestaat uit een opeenvolging van grote secundes en diëzen. In een dergelijke toonladder kan men naar believen bepaalde intervallen en accoorden benadrukken. In stuk 1 is dat de secunde-opvolging, met name in de onderstem, in stuk 2 zijn dat de harmonische septiemen, in 4 de nonen in de gebroken accoorden, in 5 de grote en kleine secundes, in 6 de tertsen in de onderstem en in 7 de harmonische septiemen. In stuk 3 heb ik mijn ritmische systeem DuTri toegepast: een ritme dat bestaat uit, zeer willekeurig verdeeld, noten met 2 en 3 pulsen. Deze lastige muziek heb ik opgedragen aan onze onvolprezen Fokkerorgel-bespeler Joop van Goozen.”

Op verzoek van de Portugese koordirigent Edgar Saramago vindt er op 10 juli as. een extra ingelast concert plaats. Samen met een groep van 14 Portugezen komt hij het Fokker-orgel beluisteren en bewonderen, waar zijn vroegere docent Anton de Beer ooit jarenlang de organist van was. Saramago woonde begin jaren ’80 in Amsterdam en volgde lessen koordirectie bij De Beer via de FNZ (Federatie Nederlandse Zangersbonden) in Haarlem en aansluitend nog privé. Hierbij maakte hij tevens kennis met het 31-toonsorgel, toentertijd nog gevestigd in het Teylers Museum. Enkele andere Portugezen van deze groep, bestaande uit leerlingen, zangers en collega’s, hebben in het verleden ook in Portugal tijdens zomercursussen muziekles van De Beer gehad en koesteren hier nog steeds mooie herinneringen aan.

Om 11.00 uur wordt er in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw gestart met een inleiding/presentatie door Sander Germanus, de artistiek leider van Stichting Huygens-Fokker, over de geschiedenis van de 31-toonsstemming en van het 31-toonsorgel. Vanaf 10.45 uur kan het publiek de zaal binnengaan. Bij aanvang ontvangen alle aanwezigen een geprint artikel over het 31-toonsorgel van Anton de Beer in het Engels. Deze tekst is later ook online te vinden op de website van Stichting Huygens-Fokker. Daarna volgt een kort concert door Ere Lievonen op het Fokker-orgel van ongeveer een half uur, met werken van Michelangelo Rossi, Henk Badings, Hans Kox, Danny de Graan, Fabio Costa en uiteraard Anton de Beer, waarmee de unieke mogelijkheden van dit 31-toonsorgel worden gedemonstreerd. Aansluitend komt het gelegenheidskoor uit het Portugese Vila Franca de Xira naar voren om ter afsluiting twee a capella werken van Anton de Beer te zingen. Deze twee werken betreffen zijn Pater Noster (opgedragen aan Saramago) en zijn Ave Maria, dat is opgedragen aan twee tweelingzussen die alle zomercursussen hebben meegemaakt die hij in Portugal gaf. Anton de Beer heeft overigens ook een stuk getiteld “Egidius” (op een oude text over Sint Egidius) speciaal voor deze cursus gecomponeerd, maar dat is te ingewikkeld om in die korte tijd in te studeren. Ter afsluiting zal er een ontmoeting zijn met alle aan aanwezigen, inclusief het publiek.

Reis mee, in de tijd, in je gedachten, aan de hand van de muziek. Beginnend met anonieme dansmuziek uit de Middeleeuwen, reizen we langzaam in de tijd tot we in een improvisatie met live electronics in het nu landen.
In dit programma verbindt organist Laurens de Man samen met componist en performer Marnix Vinkenborg het heden met het verleden, waarbij een heel sferische belevenis ontstaat. In een tijdreis langs vele eeuwen orgelliteratuur, in combinatie met improvisatie en live electronics, komt het unieke 31-toonsorgel op een bijzondere manier tot leven. In november 2019 werkten Laurens de Man en Marnix Vinkenborg al eens eerder samen in een concert in de Utrechtse Janskerk, waarbij zij orgelimprovisaties mixten met een soundscapes. Nu zetten zij een stap verder door de microtonen van het Fokker-orgel te voorzien van bezwerende elektronische klanken. Een niet-alledaagse ervaring met een surrealistisch geluid!
Laurens de Man (Den Bosch, 1993) is actief als organist, pianist en klavecinist. Hij studeerde piano en orgel aan het Conservatorium van Amsterdam, bij David Kuyken, Jacques van Oortmerssen, Pieter van Dijk en Matthias Havinga en volgde ook bijvaklessen klavecimbel bij Johan Hofmann. In 2016 slaagde hij cum laude voor zijn masterexamen orgel en een jaar later behaalde hij op uitmuntende wijze zijn masterdiploma piano. In 2017 zette hij zijn studie voort aan de Berlijnse Universität der Künste bij Leo van Doeselaar. Hij won diverse belangrijke muziekprijzen, waaronder de eerste prijs, de publieksprijs én de Jan Welmersprijs tijdens de International Martini Organ Competition in Groningen in 2017 en de Sweelinck-Mullerprijs in 2018. In september 2019 won hij de eerste prijs bij het Silbermann-Orgelwettbewerb in Freiberg, waarmee hij zich “Young ECHO-Organist of the Year 2020” mocht noemen, wat resulterende in concertuitnodigingen in heel Europa. Het oeuvre van J.S. Bach speelt een bijzondere rol in zijn activiteiten. Zo trad hij op bij het Bachfestival Dordrecht en speelde hij Bach in De Wereld Draait Door. Ook was hij te zien bij Podium Witteman op de NTR. Sinds januari 2012 is Laurens de Man hoofdorganist van de Janskerk in Utrecht en was hij in 2014 stagiair-organist van de Oudekerkgemeente in Amsterdam. Sinds 2019 is Laurens de Man de vaste tweede organist van het Fokker-orgel in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw.

Na het zeer succesvolle optreden van microtonale jazz improvisator Georg Vogel (Salzburg, 1988) tijdens MicroFest Amsterdam 2019 in het Muziekgebouw is hij dit jaar terug met de Oostenrijkse musici David Dornig en Valentin Duit, waarmee hij al jaren een muzikaal trio vormt. Bijzonder is dat Vogel nu ook het Fokker-orgel gaat bespelen. Met dit duizelingwekkende jazztrio, genaamd Dsilton, voert hij energieke arrangementen met microtonen en modulerende ritmes uit. De jonge, getalenteerde bandleden maken daarbij gebruik van een 8-snarige elektrische 31-toonsgitaar, drums, speciaal aangepaste elektronische keyboards en de M-Claviton (een door Vogel zelfgebouwd 31+5-toons toetsenbord). Doordat de M-Claviton bestuurd wordt via MIDI, kan het bijzondere instrument worden gebruikt voor alle mogelijke geluiden én aangesloten worden op het Fokker-orgel! Vogel zal deze ochtend daarom via zijn M-Claviton het Fokker-orgel bespelen. Het Weense trio brengt onder andere werken ten gehore van hun nieuwe CD die eind 2019/begin 2020 is uitgekomen. In het huidige programma van Dsilton zijn muzikale cycli van Georg Vogel en gitarist David Dornig met elkaar verbonden. Wat betreft de compositorische technieken en improvisatiekaders delen alle stukken complexe grooves en de uitgebreide tonaliteit van de 31-toonstemming. Het repertoire omvat een enorm bereik van jazz, progressieve rockelementen, traditionele muziek uit de Alpen, op renaissance geïnspireerde polyfonie en seriële 31-toonscomposities tot bewerkingen van veldopnamen uit West-Afrika en andere delen van de wereld. ‘Niets klinkt zoals u gewend bent, maar u volledig aan deze nieuwe wereld overgeven, loont’ aldus de Süddeutsche Zeitung. Al deze elementen worden door Dsilton gecombineerd, waarbinnen zij allerlei interessante dwarsverbanden vinden. Kortom, een fascinerende muzikale reis!

Een fascinerende orgeltocht door Scandinavië en Finland, zo eenvoudig kan dit ochtendconcert geschetst worden. Wie kan dit beter op het Fokker-orgel uitvoeren dan onze vaste organist Ere Lievonen? Lievonen, die geboren en getogen is in Finland, verkent volksmuziek en gecomponeerde orgelwerken uit Noorwegen, Zweden, Denemarken en Finland. De overgang van het liefdevolle Rukous van Sibelius’ generatiegenoot Oskar Merikanto naar de avant-gardistische werken uit het Livre d’orgue van de Zweed Bengt Hambraeus voelt als een cultuurschok, maar onder de handen van Lievonen zou er zomaar een gemeenschappelijke deler boven kunnen komen drijven. Het programma omvat ook composities van Emil Sjögren (Zweden), Carl Nielsen (Denemarken), Juhani Nuorvala (Finland), Geirr Tveitt (Noorwegen) en volksmuziek uit het hoge noorden van Noorwegen. Finland wordt officieel niet tot Scandinavië gerekend. Beter kan men spreken van de Noordse landen. Geografisch gezien vormen deze landen wel een eenheid. Maar is dit cultureel en muzikaal ook het geval? Met een dwarsdoorsnede aan composities uit het Noorden, die afkomstig zijn uit diverse stijlperiodes, probeert Ere Lievonen hier een antwoord op te geven.
Klavecinist, fortepianist, pianist en organist Ere Lievonen (Finland, 1972) heeft zich gespecialiseerd in zowel de historische uitvoeringspraktijk als hedendaagse muziek in Finland en Nederland (Utrecht, Amsterdam en Den Haag) bij o.a. Jacques Ogg en Bart van Oort (fortepiano). Hij heeft bij vele festivals voor oude en nieuwe muziek opgetreden in diverse Europese landen en de VS. Hij studeerde piano en orgel in aan verschillende conservatoria en haalde in 2011 zijn Master diploma fortepiano aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Naast solo-optredens is Lievonen ook actief als componist en kamermuziekspeler, zoals het Finse ‘Ensemble Ambrosius’ dat hedendaagse muziek (van Frank Zappa) op barokinstrumenten speelt, ‘Beauty and the beasts’, een fortepianotrio met Anna Ryu (viool) en Diederik van Dijk (cello) en ‘Ensemble SCALA’, het huisensemble van Stichting Huygens-Fokker. Sinds 2009 is hij de vaste organist van het unieke microtonale Fokker-orgel in het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ. Ere Lievonen wordt tijdens dit concert muzikaal vergezeld door de uitmuntende violiste Jellantsje de Vries, die de Hardangervedel uit Noorwegen ter hand zal nemen.

Het grote orgeltalent Laurens de Man belicht in dit concert een vrij onbekende kant van Arvo Pärt. Het orgel dient in Pärts oeuvre hoofdzakelijk als begeleidingsinstrument voor vocale muziek, maar in de jaren 80 componeerde hij ook een reeks werken voor orgel solo. Laurens de Man (1993), die al sinds 2012 hoofdorganist is van de Janskerk in Utrecht, excelleert in werken als Trivium en Annum per annum. En dan krijgt De Man ook nog gezelschap van twee bijzondere gasten. Countertenor Maarten Engeltjes, dit seizoen Zielsverwant van het Muziekgebouw, komt langs om het schitterende lied My Heart’s in the Highlands te zingen. Pärt bewerkte het origineel van de Schotse dichter Robert Burns uit 1789 tot een bezielend lied voor countertenor en orgel. Het bedwelmend mooie Spiegel im Spiegel klinkt in een bewerking voor viool en orgel, waarbij De Man samenspeelt met violiste Tai Murray, die het werk de avond ervoor samen met Ralph van Raat ook in de oorspronkelijke versie uitvoert. De Man bespeelt het bijzondere Fokker-orgel in de Kleine Zaal, dat een 31-toonsstemming heeft die het mogelijk maakt in de middentoonstemming te spelen.

Componist en performer Jan-Bas Bollen is naar eigen zeggen enorm gefascineerd door het Fokker-orgel. In een antiquariaat kocht hij 35 jaar geleden het boekje “Rekenkundige bespiegeling der muziek” van Adriaan Fokker. Met name toen hij met spectrale klanken aan de slag ging was dat enige tijd een bijbel voor hem. Reden temeer om Bollen zijn oude fascinatie te laten combineren met zijn nieuwe vinding, de HyperTheremin; een door hem zelf ontwikkeld elektronisch instrument, dat in speelwijze grote overeenkomsten vertoond met de klassieke theremin. In dit spannende concert vermengt Jan-Bas Bollen de microtonale klanken van het 31-toonsorgel met zijn eigen klankwereld, waarbij het orgel wordt aangestuurd door een laptop die door Bollen wordt bediend door goed gecoördineerde handbewegingen in de lucht te maken. Een bijzondere ervaring want behalve een enorm scala aan klanken genereert Bollen ook adembenemende, abstracte visuals.

“De in 1961 in Amsterdam geboren componist is gespecialiseerd in elektronische muziek. Een beperking van gangbare, of zo je wilt ’traditionele’ elektronische instrumenten is dat die als interface bijna altijd van een keyboard gebruikmaken. Met als nadeel dat je je handen nodig hebt voor het bespelen, en dus geen mogelijkheid met hebt om tegelijkertijd de klank te veranderen – waarvoor je (meestal met knopjes) een aantal parameters moet zien te wijzigen. En natuurlijk: met een muis of joystick heb je meer mogelijkheden, maar voor Bollen is dat nog altijd niet ideaal. Wat hem fascineerde waren ‘de handen’ van Michel Waisvisz – een instrument dat handbewegingen omzette in klanken, maar wel nog gebonden was aan stekkers en kabeltjes.
Een sensor die handbewegingen registreert en waarmee je de computer kan aansturen – gewoon zó van de plank in de elektronica-winkel, dat was het geheim van de smid, en na een aantal jaren experimenteren kon Bollen zijn alternatieve interface laten zien, en horen natuurlijk. Het is overigens niet niks: het apparaatje leest 60 frames per seconde, en in elk frame worden 330 informatiestromen gegenereerd: de fijnste bewegingen van de vingers, de stand van de handen, de ruimte daartussen, de hoek ten opzicht van de toeschouwer enzovoort. Op de Uitmarkt en tijdens concerten in het Amsterdamse Orgelpark, onder andere; en in december 2020 in een duoconcert met altviolist Oene van Geel in Splendor.”

Veel niet-westerse muziek is microtonaal, simpelweg omdat er gebruik gemaakt wordt van andere toonsystemen dan het westerse 12-toonsstelsel. Vandaar dat Stichting Huygens-Fokker ook af en toe aandacht besteedt aan ‘wereldmuziek’ in de Fokker-orgelserie.

Na succesvolle Fokker-orgel concerten met de Chinese erhu (Chinese viool), Indonesische gamelan en de Japanse shakuhachi-fluit, is het nu de beurt aan Turkse muziek. Voor deze speciale gelegenheid nodigen wij de in Istanbul woonachtige Turkse klassieke gitarist, arrangeur en ontwerper van ‘verstelbare’ microtonale gitaren Tolgahan Çoğulu (1978, Ankara) uit om samen te spelen met ons unieke 31-toonsorgel. De virtuoze Çoğulu heeft het tot zijn levensmissie gemaakt om traditionele Turkse muziek, waarin onder andere Arabische en Griekse invloeden te horen zijn, op een westers instrument te kunnen spelen zonder dat er iets aan authenticiteit verloren gaat. Voor dat doel heeft hij in 2008 een klassieke gitaar ontworpen waarbij alle frets verplaatsbaar zijn. Sindsdien bouwt hij aan een uniek repertoire door Anatolische volksmuziek en traditionele Ottomaanse makam-muziek te arrangeren voor zijn zelfontworpen microtonale gitaren. Daarnaast vraagt hij gevestigde en opkomende componisten om nieuwe werken voor hem te componeren, in verschillende microtonale stemmingen. Momenteel zijn daar wereldwijd meer dan 40 componisten bij betrokken.

Aan hem en Fokker-organist Ere Lievonen is het deze morgen de uitdagende taak om samen verschillende facetten van Turkse muziek te laten horen. Oude Turkse muziek is eenstemmig en in essentie melodisch. Het kent geen contrapunt en uitgebreide harmonieën zoals die in het Westen werden ontwikkeld. In plaats daarvan ligt de nadruk op het spelen met onregelmatige ritmes (bijvoorbeeld van vijf of zeven tellen) en het gebruik van tientallen toonschalen die allemaal een andere gevoelswaarde hebben. Op het programma staat traditionele Turkse muziek maar ook nieuw werk voor gitaar en Fokker-orgel van o.a. Ardashes Agoshian en Cengiz Arslanpay. Het concert wordt afgesloten met een improvisatie (taksim) waarbij beide muzikanten opeenvolgend hun kunnen laten horen en Çoğulu, met zijn verstelbare frets, in het 31-toonssysteem zal spelen.

Organist Laurens de Man brengt op wonderlijke wijze een vergeten wereld tot klinken. Waar hij vorig seizoen muziek van 20e-eeuwse Nederlandse componisten samenbracht met hun renaissancevoorbeelden, breekt hij nu een lans voor de Nederlandse componist Henk Badings en tijdgenoten. Naast werk voor het Fokker-orgel van Badings zelf – die zonder twijfel de grootste en belangrijkste 20e-eeuwse bijdrage aan de Nederlandse
31-toonsmuziek geleverd heeft – staan er orgel- en pianowerken van Nederlandse componisten als Willem Pijper, Hendrik Andriessen, Jan Koetsier en Rudolf Escher op het programma.

Want hoe klinken de werken van deze componisten, die muziek componeerden in een periode dat het eerste vaste repertoire van het Fokker-orgel ontstond, nu eigenlijk? Samen met de uitmuntende hoboïste Inge Ariesen schetst meervoudig prijswinnaar Laurens de Man tijdens dit concert een beeld van de stilistische verschillen en overeenkomsten tussen de toondichters die muzikaal actief waren rond het midden van de 20ste eeuw. Deze ochtend zal alle muziek in de middentoonstemming uitgevoerd worden, een stemming die gangbaar was in de Renaissance. Alleen dit feit al maakt het concert bijzonder.

Laurens de Man, de jonge hoofdorganist van de Janskerk in Utrecht, maakte begin vorig jaar in het Muziekgebouw zijn debuut op het Fokker-orgel. Hij is vooral gecharmeerd van de mogelijkheid om op het instrument in de middentoonstemming te spelen. De mooie zuivere toonsafstanden geven niet alleen het werk van Henk Badings een boost, maar zorgen ook voor een bijzondere hernieuwde kennismaking met de werken van Nederlandse componisten rond het midden van de 20e eeuw.

Het in microtonale muziek gespecialiseerde Ensemble SCALA bestaat normaal gesproken uit zeven musici. Speciaal voor dit concert wordt het microtonale instrumententrio van dit ensemble uitgelicht, namelijk de 31-toonsgitaar, de 96-toonspiano (Carrillo-piano) en het 31-toonsorgel (Fokker-orgel). Gitarist Stefan Gerritsen, pianiste Anne Veinberg en organist Ere Lievonen voeren trio’s en solowerken uit en geven de toehoorders een mooie gelegenheid om deze markante instrumenten beter te leren kennen. Deze ‘harde kern’ van Ensemble SCALA bestaat uit microtonale instrumenten waarop kleinere toonsafstanden gespeeld kunnen worden – veel meer dan de gebruikelijke twaalf op bijvoorbeeld een piano. Het gevolg is een botsing van verschillende microtonale werelden, maar ook een samensmelting – als een betoverende en caleidoscopische paddotrip. Speciaal voor dit concert zijn verschillende componisten gevraagd om een nieuw werk te componeren voor deze bijzondere bezetting, waaronder Nicola Visalli (Italië), Bill Alves (Verenigde Staten), Joachim F.W. Schneider (Duitsland), Stirling Rutty (Verenigde Staten) en Sebastian Dumitrescu (Finland). Naast deze premières klinkt er tevens een nieuw werk voor 31-toonsorgel solo van Kris Oelbrandt (België). Een concertprogramma met hedendaagse muziek en bijzondere muziekinstrumenten waarin het experiment centraal staat.

Het Fokker-orgel in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw staat in een ongewone stemming: er zijn niet 12 maar 31 tonen per octaaf. Er kunnen dus tonen gespeeld worden die eigenlijk tussen de toetsen van een piano in liggen. Dit stelt de organist in staat om microtonale muziek te spelen maar ook de oude stemming uit de tijd van Sweelinck te imiteren. Want het Fokker-orgel staat feitelijk gestemd in de middentoonstemming, een stemming die in die tijd gangbaar was in Europa en waarin Sweelinck componeerde. Sweelinck was niet alleen componist, maar ook organist en klavecinist. Al op jonge leeftijd werd hij de vaste organist van de Oude Kerk. Het kleine orgel waar hij op speelde had ook een middentoonstemming (het Vater-Müller orgel werd pas na 1724 gebouwd).
Organist Laurens de Man (1993) neemt de luisteraar in dit programma mee op een 45 minuten durende reis. Van Sweelinck naar Bach via de lijn van leraar-leerling en verder terug in de tijd naar Nicola Vicentino, de grondlegger van de 31-toonssysteem. Vervolgens maakt De Man een uitstap naar een aantal 20ste eeuwse Nederlandse componisten die de specifieke mogelijkheden van het orgel benut hebben. Tot slot volgen we de route van Sweelinck naar Bach in omgekeerde volgorde terug.
Laurens de Man is sinds januari 2012 hoofdorganist van de Janskerk in Utrecht en was in 2014 stagiair-organist van de Oudekerkgemeente in Amsterdam. Sinds 2019 is hij de tweede vaste organist van het Fokker-orgel in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw.
Dit concert is onderdeel van het Sweelinck Festival, dat tussen 16 tot 25 oktober 2021 op verschillende plekken in Amsterdam plaatvindt ter ere van 400ste sterfdag van de grote Nederlandse componist die in de Koestraat in Amsterdam woonde. Middels concerten, een symposium en allerlei andere activiteiten wordt Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621) herdacht en zijn betekenis voor de Nederlandse cultuur opnieuw tot leven gebracht. Andere organisaties die meewerken aan het grootse festival voor een breed publiek zijn onder andere Organisatie Oude Muziek, het Concertgebouworkest, Stadsarchief Amsterdam en het Rijksmuseum.

Organist en componist Jacob Lekkerkerker keert na vier jaar terug naar de Kleine Zaal van het Muziekgebouw om wederom het Fokker-orgel te bespelen. Ditmaal neemt hij altviolist en muzikale duizendpoot Oene van Geel mee, waarmee hij regelmatig heeft gemusiceerd sinds hun ontmoeting in het Bimhuis in 2011. Hoogtepunt van de ochtend is de première van Lekkerkerker’s compositie met vijfhonderd jaar klankgeschiedenis van Amsterdamse orgels en klokken. Tijdens de periode van de eerste lockdown nam hij samples op van de klank van Amsterdamse orgels en klokken uit alle stadsdelen, en verwerkte deze in de studio tot de elektronische compositie Inside Outside II. De 500 jaar oude luidklok (1516) van de dorpskern Sloten, het befaamde orgel van de Oude Kerk (1724), het Vrijheidscarrillon (1952) in Nieuw-West, het nieuwe hyperorgel in het Orgelpark; in totaal elf orgels en klokken. Het twaalfde instrument dat meedoet is het 31-toons orgel (1950) van Stichting Huygens-Fokker, dat tijdens het concert live bespeeld wordt. Op het programma staat tevens muziek van de 16e-eeuwse Nederlandse componist Jan Pieterszoon Sweelinck die precies 400 jaar geleden is overleden, een improvisatie van Lekkerkerker en van Geel op Samuel Barber’s Adagio for Strings en een werk van Hans Eugen Frischknecht uit het markante repertoire van het Fokker-orgel, dat deze Zwitserse componist schreef naar aanleiding van een bezoek aan Amsterdam en Haarlem in de zestiger jaren van de vorige eeuw.
Jacob Lekkerkerker (1975) studeerde orgel/improvisatie in Den Haag en Lyon. Hij vervolgde zijn studie compositie aan Goldsmiths, University of London. Hij specialiseerde zich in studio/online composities gemaakt met samples van oude instrumenten zoals orgels en klokken, in samenwerking met sound engineer Nick Powell, Goldsmiths Music Studio’s. Sinds 2016 ontwikkelt Lekkerkerker als director of music/organist-titulair van de Oude Kerk in Amsterdam een traditie van spatial music met het beroemde Vater-Müllerorgel. Hij was winnaar van het Nationaal Orgelimprovisatie Concours, de Sweelinck-Müllerprijs, de Prix Special Englert-Marchal (Biarritz, F) de Jur Naessens Muziekprijs.
Violist en componist Oene van Geel (1972) is een muzikale avonturier die is geïnspireerd door jazz, muziek uit India, kamermuziek en vrije improvisatie. Hij speelt onder meer in Zapp 4, Estafest, The Nordanians en OOOO en treedt regelmatig op als gastsolist. Van Geel schreef tientallen composities voor diverse bezettingen. Naast werk voor zijn eigen groepen componeert hij voor onder anderen de David Kweksilber Bigband, Amstel Quartet, Amsterdam Sinfonietta, Matangi Quartet, Calefax, Tetzepi Bigtet, Ricciotti Ensemble, Duo Eva Tebbe en Merel Junge (harp en viool) en muziektheatergroepen als Schweigman&, Theater Sonnevanck (jeugdtheater) en Orkest Max Tak. Als componist en/of muzikant is hij ook betrokken bij (theater)producties van Theun Mosk, Saartje van Camp, Herman van Baar en Marcel Sijm. In 2013 was hij winnaar van de prestigieuze VPRO/Boy Edgar Prijs.

Ook de vierde editie van het Laboratonium zal in het teken staan van het experiment met (micro)tonen. Zo staat nieuw werk van verschillende jonge en gearriveerde componisten op het programma, waarbij het Fokker-orgel wordt aangestuurd door een computer. Dat laatste is ook het geval met een impro-compositie van de bekende Nederlandse componist Guus Janssen. Zijn wonderbaarlijke compositie ‘Fok’ bestaat uit meerdere door hem geïmproviseerde fragmenten die samen op kundige wijze tot een compositie zijn gesmeed. Daarnaast klinkt de wereldpremière van de jonge getalenteerde componist Boris Bezemer. Ook keert Anne Veinberg terug met een spannende improvisatie op de Carrillo-piano, die onlangs voorzien is van een moderator die het mogelijk maakt om zeer zacht op het instrument te spelen. De fantasievolle improvisaties van Bart van Dongen in de Euler-Fokker toongeslachten staan ook op het programma. De componist en improvisator neemt hierbij zelf plaats achter de exceptionele speeltafel van het Fokker-orgel. Verder gaat er een nieuw werk van de ondertussen zeer ervaren Roemeens/Finse microtonale componist Sebastian Dumitrescu in première voor door laptop aangestuurd 31-toonsorgel én een improvisatie vol glissandi door componist Wouter Snoei en celliste Katharina Gross. Als laatste wordt er een nieuwe compositie en tevens ode aan Leo de Vries (voormalig violist van het Rotterdams Philharmonsich Orkest, microtonaal denker en en één van de trouwste bezoekers van de Fokker-orgelserie, die in 2018 op 93-jarige leeftijd overleed) ten gehore gebracht van de Nederlandse componist René Uijlenhoet voor het Fokker-orgel met elektronica.
Bekijk het concert hier op YouTube.

Eerste organist van het Fokker-orgel Ere Lievonen presenteert deze ochtend het muzikale resultaat van een meerjarig onderzoeksproject van Stichting Huygens-Fokker om romantisch orgelrepertoire in de middentoonstemming uit te voeren. Het is typisch voor de romantiek dat de muziek complexe harmonische structuren heeft en veel modulaties bevat. In de middentoonstemming is het echter niet mogelijk om door alle toonsoorten heen te moduleren. Dat het 31-toonssysteem, waarin deze stemming verborgen ligt, de oplossing voor dit probleem is begint gaandeweg meer en meer bekend te worden. Desalniettemin is het Fokker-orgel nog steeds het enige orgel ter wereld waarop bijvoorbeeld romantische muziek op realistische wijze in deze stemming uitgevoerd kan worden. Met behulp van subtiele digitale orgelregisters van Hauptwerk, gestemd in het 31-toonssysteem, wordt een groot hybride orgel gecreëerd dat het romantische orgel (dat in grote kerken soms wel dertig tot zestig orgelregisters bevat) goed kan simuleren. Het vierdelige speakersysteem, dat enkele jaren geleden vlak boven de orgelpijpen van het Fokker-orgel is aangebracht, schept de illusie dat ook de toegevoegde klanken uit het akoestische orgel komen waardoor een groot orgel tot stand komt. Het fascinerende idee om romantische orgelmuziek in de middentoonstemming tot leven te brengen is reeds een lang gekoesterde wens van Stichting Huygens-Fokker, aangezien Christiaan Huygens (uitvinder van o.a. de 31-toonsstemming) zich in 1691 toekomstmuziek had voorgesteld waarin men wél in de middentoonstemming door alle toonsoorten heen kon moduleren. Aan alleskunner Ere Lievonen de nobele taak om dit idee te verklanken. Op het programma staan werken van beroemde negentiende-eeuwse componisten als Anton Bruckner, Richard Wagner en César Franck.

Beroemde orgelcomponisten als J.S. Bach en G. Frescobaldi waren vertrouwd met harmonieën in de middentoon, klanken die men tegenwoordig afwijkend vindt. Vroege twintigste-eeuwers als Béla Bartók en Hugo Distler – een grote naam in het Duitse orgelrepertoire – worden in tijdens dit concert automatisch door Laurens de Man in de middentoonstemming gespeeld. En de composities van natuurkundige Adriaan Fokker, de initiator van het Fokker-orgel (1950), klinken in het 31-toonssyteem. Natuurkundige en componist Fokker ontwikkelde zijn orgel in de jaren 40. Sinds 2009 staat het in het Muziekgebouw. Laurens de Man is nog geen dertig, maar nu al een grote naam in de orgelwereld. Op het bijzondere Fokker-orgel speelt hij vanavond een programma van oud en nieuw repertoire. Het Fokkerorgel is een 31-toonsinstrument: het octaaf is niet in twaalf, maar in maar liefst 31 stapjes verdeeld. Uitvinder Adriaan Fokker en componist Henk Badings schreven speciaal voor dit orgel microtonale muziek – een openbaring voor de oren. Andere werken heeft De Man getranscribeerd, met verrassend harmonisch effect.
Online concert!

Op World Violin Day brengen Emmy Storms en Joseph Puglia een hommage aan het bekende Nederlandse vioolduo Lemkes & Vos. Gestimuleerd door hun interesse voor natuurkunde ontwikkelde het echtpaar Bouw Lemkes (1924-2016) en Jeanne Vos (1926-2000) sinds 1959 als vioolduo een verfijnde aanpak van stemmingsprincipes. Indrukwekkende uitvoeringen van de eerste sonate voor twee violen van Henk Badings wekten zowel de belangstelling van professor Adriaan Fokker als die van het internationale concertcircuit. Dit leidde tot een langdurige samenwerking tussen de violisten, Badings en Fokker. Naast een concert voor twee violen en orkest componeerde Henk Badings in totaal maar liefst vier van de vijf sonates voor vioolduo in het 31-toonssysteem.
Ook andere componisten schreven speciaal voor Lemkes & Vos. Zo droeg Hans Kox de ‘Serenade’ voor twee violen in het 31-toonssysteem uit 1968 aan hen op. Daarnaast schreven onder andere de Amerikaanse componist Joel Mandelbaum, de Australiër Bill Coates en de Nederlander Alphonse Stallaert werken voor hen. En niet te vergeten Anton de Beer – de vroegere vaste organist van het Fokker-orgel – die tevens op het programma staat. Door werken uit het repertoire van dit illustere tweetal uit te voeren, zal het nieuwe vioolduo Puglia & Storms zonder meer in hun voetsporen treden. Toch staan er niet alleen vioolduo’s op het programma van dit historisch concert. Op verzoek van Joseph Puglia, die overigens al in 2010 diverse microtonale werken van Hans Kox in de Fokker-orgelserie heeft uitgevoerd, klinkt tevens een reprise van het monumentale ‘Synaesthesia Suite’ in een versie voor viool en 31-toonsorgel van Kate Moore, die dit in 2014 speciaal voor hem heeft gecomponeerd. In alle andere werken op het programma wordt Puglia vergezeld door de uitmuntende violiste Emmy Storms, winnaar van de GrachtenfestivalPrijs 2019. Eerste organist Ere Lievonen begeleidt hen op het Fokker-orgel.
Hommage aan Lemkes & Vos is een van de weinige concerten die in december in Muziekgebouw aan ’t IJ te beluisteren is. Met 30 bezoekers per concert is het voor het Muziekgebouw niet haalbaar om de reguliere programmering uit te voeren. Ons concert met topviolisten Joseph Puglia en Emmy Storms, begeleid door Ere Lievonen op het Fokker-orgel is opgenomen in de alternatieve programmering Muziekgebouw Up Close. Dit is een nieuwe serie concerten waarin lokale topmusici een aantrekkelijk programma uitvoeren in een intieme setting. Muziekjournalist Frederike Berntsen heet het publiek welkom en vertelt over de muziek en de levens die daarachter schuilgaan. Wij hopen u persoonlijk te kunnen begroeten in de Kleine Zaal. Bij voldoende belangstelling, vindt er om 13.00 uur een tweede concert plaats.

Na vele Fokker-orgelconcerten waaraan pianiste Anne Veinberg heeft meegewerkt staat zij gedurende dit concert zelf in de hoofdrol. Anne Veinberg (Moskou, 1986) is een bekende in het Muziekgebouw als pianiste van Ensemble SCALA, het huisensemble van Stichting Huygens-Fokker, waarbij zij de Carrillo-piano en keyboards bespeelt. Veinberg is een prijswinnende pianiste met lef die de theatrale kant van muziek niet schuwt. Ze is actief als solist, improvisator en speler van kamermuziek en trad in verschillende festivals op in binnen- en buitenland. Ze studeerde onder meer aan de Melbourne Conservatory of Music bij Ronald Farren-Price, behaalde haar master bij David Kuyken aan het Conservatorium van Amsterdam en doet sinds 2015 promotieonderzoek aan het Orpheus Instituut in Gent. Ze specialiseerde zich het afgelopen decennium in het bespelen van allerlei soorten piano’s, waaronder verschillende toy piano’s. Maar dat zij ook goed met het Fokker-orgel uit de voeten kan, zal voor velen een verrassing zijn.
Ter opening van seizoen 2020-2021 zal Veinberg daarom als gastmusicus een concert geven op het Fokker-orgel, de Carrillo-piano en een conventionele vleugel. Daarnaast zal zij met de Mexicaanse componist, programmeur en laptop-kunstenaar Felipe Ignacio Noriega, met wie Veinberg het live coding duo Off<>zz vormt, verschillende demonstraties geven van hun project ‘CodeKlavier’; een programmeringstaal tussen de piano en laptop. Hierbij genereert Veinberg computer codes tijdens het bespelen van een piano, maar voor deze gelegenheid gebruikt zij hiervoor uiteraard ook het Fokker-orgel. Op het programma staat werk van Felipe Ignacio Noriega (met CodeKlavier), ‘Lost Time Triptych’ van de Amerikaanse componist Christopher Trapani (winnaar van de Gaudeamus International Composers Award 2007) voor een verstemde piano, een wellustige compositie van Anthony Leigh Dunstan (bewerkt voor Fokker-orgel door Anne Veinberg) en improvisaties van Anne Veinberg zelf. Een niet te missen ervaring!

Dat ook aan de andere kant van de Atlantische Oceaan de microtonale muziek al geruime tijd sterk in de belangstelling staat is af te leiden aan de vele initiatieven die daar op dit gebied worden ontplooid. De voorkeuren voor microtonale systemen kunnen echter wel per regio verschillen. Zo baseren bijvoorbeeld componisten aan de westkust van de Verenigde Staten hun muziek liever op de exacte boventonen en gebruiken componisten aan de oostkust weer vaker gelijkzwevende stemmingen (de verdeling van het octaaf in gelijke toonsafstanden). Om deze reden komt Ensemble SCALA in 2020 met een programma rond componisten uit Noord-Amerika die zich georiënteerd hebben op muziek met microtonen. Daaronder valt ook werk dat nog niet eerder in de concertserie gespeeld is, zoals de nieuwe compositie Scala Obscura van de Amerikaanse componiste Julia Werntz (verbonden aan de Boston Microtonal Society) die zij speciaal voor Ensemble SCALA schreef en — furthermore… voor klarinet en altviool van microtonaal pionier Ezra Sims. Beide werden nog niet eerder in de Fokker-orgel concertserie gespeeld. Daarnaast zullen ook werken klinken die al enige tijd tot het repertoire van Ensemble SCALA gerekend kunnen worden, namelijk het statische maar spannende compositie Solar Neon van de bekende Amerikaans/Nederlandse componist Ned McGowan en het bezwerende Aleph 2 van de beroemde componist Terry Riley. En tussen deze werken door wordt het listige werk Folding I voor Fokker-orgel solo van Charles Corey (curator van het Harry Partch instrumentarium) uitgevoerd. Ensemble SCALA speelt zo een mooie dwarsdoorsnede van de diverse microtonale muziekstijlen die op het Amerikaanse continent te vinden zijn.

Onder de titel ‘Conzonanze Stravaganti’ zal de jonge en getalenteerde organist Laurens de Man een bijzonder orgelconcert geven. Voor zijn eerste kennismaking als organist met het 31-toonsorgel heeft hij werken geselecteerd uit verschillende stijlperiodes, met op het programma componisten die, zoals hij het zelf omschreef, ‘de scherpe kantjes van de middentoonstemming opzochten’. Een mooie uitdaging voor een musicus die voor zijn jonge leeftijd al zeer ervaren is. Zo is Laurens de Man (Den Bosch, 1993) actief als organist, pianist en klavecinist. Hij studeerde piano en orgel aan het Conservatorium van Amsterdam, bij David Kuyken, Jacques van Oortmerssen, Pieter van Dijk en Matthias Havinga en volgde ook bijvaklessen klavecimbel bij Johan Hofmann. In 2016 slaagde hij cum laude voor zijn masterexamen orgel en een jaar later behaalde hij op uitmuntende wijze zijn masterdiploma piano. In 2017 zette hij zijn studie voort aan de Berlijnse Universität der Künste bij Leo van Doeselaar. Hij won diverse belangrijke muziekprijzen, waaronder de eerste prijs, de publieksprijs én de Jan Welmersprijs tijdens de International Martini Organ Competition in Groningen in 2017 en de Sweelinck-Mullerprijs in 2018. Het oeuvre van J.S. Bach speelt een bijzondere rol in zijn activiteiten. Zo trad hij op bij het Bachfestival Dordrecht en speelde hij Bach in De Wereld Draait Door. Ook was hij te zien bij Podium Witteman op de NTR. Sinds januari 2012 is Laurens de Man hoofdorganist van de Janskerk in Utrecht en sinds 2014 stagiair-organist van de Oudekerkgemeente in Amsterdam. Desondanks vindt hij tijd om als solist op te treden en kamermuziek uit te voeren, zoals tijdens dit ochtendconcert. Op het programma staat onder andere de vroegste muziek voor toetsen uit de Robertsbridge Codex, een speciale bewerking van een middeleeuwse estampie door Hans Koolmees, composities van de uit de Lage Landen afkomstige ‘Italiaanse’ componist Giovanni de Macque die werd beïnvloed door Carlo Gesualdo, werk van de beroemde componisten Michelangelo Rossi en Girolamo Frescobaldi én composities van de Nederlandse componiste Tera de Marez Oyens, gespeeld in de middentoonstemming. Bij het uitvoeren van de stukken van de twee laatst genoemde componisten wordt Laurens de Man vergezeld door celliste Irene Kok. Belangrijk in het programma zijn tevens twee composities uit het repertoire van het 31-toonsorgel, geschreven door de bekende Nederlandse componist Hans Kox, die helaas in februari 2019 is overleden. Met onder meer dit eerbetoon neemt Laurens de Man het publiek mee op een muzikaal avontuur en laat het Fokker-orgel zijn buitengewone mogelijkheden horen in een programma dat reikt van de alleroudste orgelmuziek tot aan muziek van de 20ste eeuw.

In 2019 organiseert Stichting Huygens-Fokker wederom een eendaags festival voor microtonale muziek in de hoofdstad, getiteld MicroFest Amsterdam 2019. Met dit festival wordt in de behoefte voorzien van vele enthousiaste luisteraars die geïnteresseerd zijn in microtonen, alternatieve toonsystemen of nieuwe frisse klanken. Door de brede programmering sluiten de concerten ook aan bij een groter publiek en ontstaat er een interessante weergave van de verscheidenheid aan stijlen binnen de microtonale muziek. Muziek die, zoals de beroemde Amerikaanse componist Charles Ives het ooit omschreef, bestaat uit ‘de tonen tussen de toetsen van de piano’. Deze microtonen leiden tot geheel nieuwe tonale mogelijkheden die het oor van de luisteraar verruimen en het denken over muziek voorgoed veranderen.
Tijdens deze editie van het festival zijn wederom het in microtonen gespecialiseerde Ensemble SCALA, Vokalprojekt 31 en Scordatura Ensemble van de partij. Dit laatste ensemble zal een concertprogramma spelen rond de originele opname van een lezing van Harry Partch uit 1942. Daarnaast zal Vokalprojekt 31 werken in het 31-toonssysteem ten gehore brengen van de componisten Henk Badings en Jan van Dijk en speelt Ensemble SCALA onder meer nieuwe composities van Julia Werntz en Piet-Jan van Rossum. Tussen deze drie concerten door vinden er twee gratis toegankelijke concerten plaats, namelijk een lecture recital van Georg Vogel met microtonale geïmprovisseerde muziek en een concert met de vier klarinettisten van Clarinets in Space. Kortom, een gezellige muzikale dag voor iedereen die van een ander geluid houdt. (Sander Germanus, artistiek leider)

Anton Bruckner (Ansfelden, 4 september 1824 – Wenen, 11 oktober 1896) werd bij leven vooral beschouwd als die fenomenale organist van onder andere de Sankt Florian in Linz. Hij werd ook in het buitenland uitgenodigd voor concerten in onder andere de Notre Dame in Parijs en de Londense Royal Albert Hall. Maar los van wat jeugdwerken zijn er weinig orgelcomposities van zijn hand. Gelukkig maakte componist Sigfrid Karg-Elert orgelbewerkingen van Bruckners symfonieën en componeerde hij een Bruckneriaans Adagio.
In 1943 ontwierp de natuurkundige Adriaan Fokker geïnspireerd door het door Christiaan Huygens in de zeventiende eeuw beschreven 31-toonssysteem een klein orgel met 31 tonen binnen het octaaf. Het stelt de bespeler in staat om in verschillende stemmingen te spelen. Op dit unieke instrument, dat permanent staat opgesteld in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw, organiseert de Stichting Huygens-Fokker jaarlijks een aantal concerten. De Nederlandse Fin Ere Lievonen kent het Fokker-orgel als geen ander en geeft de orgelwerken van Bruckner nu de aandacht en de stemming die ze verdienen. Tijdens dit Fokker-orgelconcert in het festival rondom Anton Bruckner van het Muziekgebouw aan ’t IJ worden de romantische werken van de beroemde componist Bruckner in de middentoonstemming van de renaissance gespeeld – een prestatie die alleen mogelijk is op het 31-toonsorgel. Versterkt met extra registers van het virtuele 31-toonsorgel zal dit resulteren in een fascinerend experiment.

Dit concert is onderdeel van het festival Ongehoord Bruckner in het Muziekgebouw aan ’t IJ.

In het najaar van 2019 is het precies 10 jaar geleden dat organist Ere Lievonen zijn eerste concert gaf op het gerenoveerde Fokker-orgel. Sinds 2009 is hij de vaste organist van dit bijzondere 31-toonsorgel dat zich in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ bevindt. De hoogste tijd om hem in de schijnwerpers te zetten met een carte blanche concert. Klavecinist, fortepianist, pianist en organist Ere Lievonen (Finland, 1972) heeft zich in Finland en Nederland in zowel de historische uitvoeringspraktijk als hedendaagse muziek gespecialiseerd. Hij heeft op vele festivals voor oude en nieuwe muziek opgetreden in o.a. de Europese Unie en de Verenigde Staten. Lievonen studeerde piano en orgel aan diverse conservatoria bij o.a. Jacques van Oortmerssen (orgel), Bart van Oort en Jacques Ogg (fortepiano). Hij musiceert met meerdere ensembles voor oude muziek, zoals ‘Beauty and the beasts’, ‘ALGO’, ‘Salon Eusebius’ en heeft een duo met Anna Ryu (viool). Ook is hij medeoprichter van het Finse ‘Ensemble Ambrosius’ dat hedendaagse muziek (van Frank Zappa) op barokinstrumenten speelt en is hij onderdeel van Hexnut, Occult Ensemble en ‘Ensemble SCALA’, het huisensemble van Stichting Huygens-Fokker. Dat zijn muziekkeuze daarom verder reikt dan 31-toonsmuziek zal tijdens dit concert zonder meer blijken. Op het programma staan onder andere werken van Bernardo Storace, Juhani Nuorvala, Pier Damiano Peretti en composities van Ere Lievonen zelf, die door hem en meerdere gastmusici worden uitgevoerd.

In het oeuvre van Louis Andriessen neemt het orgel geen prominente plaats in: slechts één orgelwerk staat er op zijn naam. Hij componeerde De goddelijke routine – typische Andriessen-titel – voor de 125e geboortedag van zijn vader, componist Hendrik Andriessen, in 2017. Ere Lievonen speelt een bijzonder programma op orgel en klavecimbel met werken van zowel vader als zoon Andriessen, aangevuld met muziek van Andriessens oud-leerlingen Martijn Padding en Calliope Tsoupaki.
Ere Lievonen is sinds 2009 de vaste bespeler van het microtonale Fokker-orgel in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw, een uitzonderlijk instrument uit 1950 waarop het octaaf is onderverdeeld in maar liefst 31 tonen. Dankzij Lievonen klinkt Andriessens De goddelijke routine nu voor het eerst op het Fokker-orgel. Het klavecimbelwerk Overture to Orpheus (1982) heeft volgens Andriessen ‘het grensgebied tussen canon- en unisono-technieken’ tot onderwerp. De monomaan spiralende klanken vormen het voorspel tot een denkbeeldige opera over Orfeus. Martijn Padding’s Cow Music (oorspronkelijk voor harmonium), een werk dat ook al in 2018 op het Fokker-orgel werd uitgevoerd, is een ode aan het prachtdier de koe en het Nederlandse landschap dat langzaam aan het verdwijnen is. In de delen ‘Padding’s country dance no.1 & 2′ refereert hij ook aan de dans.
Dit concert is onderdeel van het Andriessen Festival.

Carolina Eyck, één van de beste vertolkers op de theremin ter wereld, staat deze ochtend als gastmusicus centraal in een concert rond dit mysterieuze instrument. In 2019 is het namelijk precies honderd jaar geleden dat de theremin werd uitgevonden; een elektronisch muziekinstrument dat bespeeld wordt door de afstand tussen de handen en twee antennes te variëren, waarbij de speler het instrument niet aanraakt. Dit vroege elektronische instrument werd in 1919 in de Sovjet-Unie uitgevonden door Léon Theremin (Lev Sergejevitsj Termen, 1896-1993), een Russische uitvinder die al op jonge leeftijd experimenteerde met magnetisme, hoogfrequentieschakelingen en optica. Rond 1927 ging hij met de theremin op wereldtournee en werd het publiek verrast door zijn bijna spookachtige klanken. Een jaar later arriveerde hij in New York, waar hij octrooi op de theremin aanvroeg en de productielicentie verkocht aan het Amerikaanse elektronicabedrijf RCA. Destijds liet hij tevens zijn naam amerikaniseren tot Léon Theremin. In 1930 vond hij ook nog eens de eerste drumcomputer uit, de rhythmicon, in opdracht van de Amerikaanse componist Henry Cowell. De theremin werd later mede populair door belangrijke vertolkers, zoals Clara Rockmore, een student van Léon Theremin. Maar ook tegenwoordig zijn er musici die de theremin op het hoogste niveau kunnen bespelen, zoals Carolina Eyck (1987) uit Leipzig, die reeds op haar zevende jaar van Lydia Kavina haar eerste lessen op het instrument kreeg, over de hele wereld concerten geeft en al in op haar vijftiende in de Berliner Philharmonie debuteerde. Met haar feilloze techniek in de lucht weet zij uiteenlopende muzikale stijlen tot klinken te brengen. En dat komt goed uit, want in het programma The Theremin Stories zal zij een overzicht geven van hoe de theremin tijdens de afgelopen honderd jaar heeft geklonken. Zij wordt daarbij begeleid door de onnavolgbare Fokker-organist Ere Lievonen, met als sidekick de bekende Nederlandse componist/uitvoerder Wouter Snoei, die samen met Carolina Eyck de overeenkomsten tussen de theremin en het 31-toonsorgel aan het publiek demonstreert door het Fokker-orgel met elektronica (via een laptop) aan te sturen.

De bekende Nederlandse organist Jan Hage, die een warm pleitbezorger en veelgevraagd vertolker van hedendaagse orgelmuziek is, is deze ochtend te gast om het unieke Fokker-orgel te bespelen. Als solist trad hij onder meer op met Slagwerk Den Haag, Asko|Schönberg en het Rotterdams Philharmonisch Orkest. In 1995 werd hij benoemd als organist van de Kloosterkerk in Den Haag en in 2011 van de Domkerk in Utrecht. Aan Jan Hage nu de taak om alle 31 toetsen in het octaaf van het Fokker-orgel te bedwingen. En dat is een uitdagende opgave, zeker als een organist niet maandelijks achter de zwart-wit-blauwe toetsen plaats kan nemen. Toch is dit bij Jan Hage in goede handen. Zijn virtuositeit en interpretaties werden al geprezen voordat hij tot driemaal toe met onderscheiding zijn orgeldiploma’s behaalde en meerdere concoursen won. En in 2006 ontving hij zelfs de ‘médaille d’argent’ van de Société Académique Arts-Sciences-Lettres in Parijs vanwege zijn verdiensten voor de Franse orgelcultuur. Daarnaast heeft Jan Hage jaren geleden een artikel over het Fokker-orgel geschreven voor het tijdschrift Het Orgel, waardoor hij reeds veel theoretische kennis over dit unieke instrument heeft opgedaan. Op het programma staan werken van de beroemde componisten Sweelinck en Frescobaldi, die gecomponeerd zijn in een tijd dat de middentoonstemming (waarbij de halve tonen op ongelijke afstand van elkaar staan) in Europa gangbaar was. Verder klinken er sfeervolle composities voor orgel van de Franse componisten Louis Vierne en Jehan Alain uit de eerste helft van de vorige eeuw. Naast onder meer delen uit de imposante compositie ‘Rrrrrrr’ voor orgel van de Argentijns-Duitse Maurico Kagel, worden er beproefde werken uit het repertoire van het 31-toonsorgel uitgevoerd van Henk Badings en Anton de Beer. En als klap op de vuurpijl, twee improvisaties door Jan Hage. Kortom, een boeiend concert dat u zeker niet mag missen.

Wie is er bang voor kleine toonsafstanden? Met dit nieuwe programma zet Ensemble SCALA de (micro)toon door composities uit te voeren die alle gebaseerd zijn op een andere verdeling van het octaaf. Zo klinken er naast de vijfdetonen van het 31-toonssysteem tevens kwarttonen van het 24-toonssysteem, derdetonen van het 19-toonssysteem, twaalfdetonen van het 72-toonssysteem, zestiendetonen van het 96-toonssysteem en de volledig zuivere tonen van de boventoonreeks. Een concert vol microtonen dus. Maar is dit om bang van te worden? Gezien de reeks intrigerende werken die de revue zal passeren is er niets om voor te vrezen. Op het programma staat namelijk een prachtig modern klassiek werk van de Amerikaanse componist Ezra Sims, getiteld Night Piece en het ingetogen doch spannende Rapprochement van de Nederlandse componist Arnold Marinissen, dat in reprise gaat. Daarnaast wordt The Juggler (de jongleur) gespeeld van de Amerikaanse componist Aaron Krister Johnson. Alhoewel een elektronische versie van dit curieuze, bijna neobarokke 19-toonswerk weliswaar bekend is, is de akoestische uitvoering voor klavecimbel en fluit deze ochtend de werkelijke première. Daarnaast klinkt de première van Ancient Wisdom van de Roemeens/Finse componist Sebastian Dumitrescu, die een werk geschreven heeft met tien kwarttonen gebaseerd op de Mohajira, een middentoonstemming waarbij de kwint in twee neutrale tertsen is verdeeld. Maar het concert vangt aan met daverende klanken gebaseerd op de optelakkoorden van prof. Adriaan Fokker, in een geleide improvisatie van Melle Weijters (getiteld Improspectrum) voor het voltallige ensemble. Het wordt gespeeld in een reine stemming, wat in het Engels met ‘just intonation’ wordt aangeduid. Na dit concert volgt de cd-presentatie van Arnold Marinissen, met daarop o.a. zijn compositie voor Ensemble SCALA.

Vokalprojekt 31 is een baanbrekend ensemble van vijf vocalisten, dat 31-toonsmuziek uit de renaissance, vroege barok en de huidige eeuw uitvoert. Het ensemble wordt begeleid door Ere Lievonen op het 31-toonsorgel, ofwel het Fokker-orgel. Samen voeren zij op gedreven wijze microtonale muziek uit, met als doel om de bijzondere mogelijkheden van het 31-toonssysteem en de middentoonstemming in zowel oude als en nieuwe muziek ten gehore te brengen. Zo staat Vokalprojekt 31 ook dit concert weer garant voor uitvoeringen van eigenzinnige werken uit de Renaissance en de 21ste eeuw. De 31-toons-madrigalen uit 1555 van de Italiaanse componist Nicola Vicentino mogen hierbij uiteraard niet ontbreken. Ditmaal zullen alle vier zijn enharmonische madrigalen uit deze bundel gezongen worden, waarbij opgemerkt moet worden dat slechts één van deze madrigalen de afgelopen eeuwen heeft doorstaan en nog helemaal compleet is. Een recente uitbreiding van het ensemble naar vijf zangers heeft het mogelijk gemaakt dat tevens enkele beroemde madrigalen van Carlo Gesualdo uitgevoerd kunnen worden. Naast oude vocale muziek klinken er deze ochtend tevens frisse composities uit de 21ste eeuw, waaronder een dromerig 31-toons-werk van componist/luitist Andreas Arend, getiteld ‘Faictz ce que vouldras’ en het orgelwerk ‘Fantazia’ van de Finse componist Olli Virtaperko, die zich hierbij heeft laten inspireren door de contrapuntische klaviermuziek uit de 17e eeuw. Verder staat een speciale bewerking van delen uit het fascinerende ‘Koerikoeloem’ van de Nederlandse componiste Miranda Driessen op het programma, waarbij elektronische klanken op mystieke wijze het ensemble aanvullen.

Dat professor Adriaan Fokker het 31-toonsorgel in 1950 heeft laten bouwen is tegenwoordig bij een groeiend publiek bekend. Maar dat hij in 1943 als curator van het Fysisch Kabinet in het Teylers Museum mede het initiatief nam om een ander orgel te laten bouwen, het zogenaamde Euler-orgel, weten slechts weinigen. En dat terwijl er in dit Haarlemse museum jaarlijks duizenden mensen langs dit bijzondere orgeltje lopen, in een zaal vol historische wetenschappelijke instrumenten. Hoe dit Euler-orgel klinkt en wat voor muziek hiervoor is gecomponeerd weet echter niemand meer, aangezien het orgeltje al sinds lange tijd onspeelbaar is en de bladmuziek van het bijbehorende repertoire – dat zich slechts in een periode van zeven jaar heeft ontwikkeld – is opgeslagen in het archief van Stichting Huygens-Fokker in Amsterdam. Een prachtige gelegenheid om 75 jaar na de oplevering van het Euler-orgel te onderzoeken hoe het instrument ooit heeft geklonken! Allereerst is onderzocht welk type metalen open orgelpijp er in het Euler-orgel is gebruikt. Zeer natuurgetrouwe samples van exact dezelfde orgelregisters zullen tijdens dit concert, van achter de speeltafel van het Fokker-orgel, gebruikt worden om dit mysterieuze orgeltje eindelijk weer tot klinken te brengen. Daarbij wordt dit virtuele orgel nauwgezet gestemd, zodat de zogenaamde ‘Euler-Fokker genera van de derde graad’ ten gehore gebracht kunnen worden. En daarmee ook de eerste microtonale composities van Fokker; korte stukken om de tien genera op het orgeltje mee te demonstreren. Maar ook anderen hebben voor het Euler-orgel gecomponeerd, zoals Jan van Dijk, Henri Carf (Henk van Kempen) en Martin J. Lürsen, die onder andere hiermee in 1945 ‘Teylers muzikale prijsvraag’ won. Bijzonder is ook dat speciaal voor dit concert – én voor de dag dat het Euler-orgel in Haarlem misschien weer bespeelbaar is – een nieuw werk voor het Euler-orgel wordt gecomponeerd door de Nederlandse componist Gijsbrecht Roijé. Al deze composities worden door vaste Fokker-organist Ere Lievonen afgewisseld met werken uit het repertoire van het akoestische 31-toonsorgel, zodat het verschil in stemming zo goed mogelijk naar voren zal komen. En om het geheel compleet te maken zullen foto’s van het originele Euler-orgel tijdens het concert op een scherm worden geprojecteerd. Op deze manier komt het mysterieuze orgeltje deze zondagochtend weer even tot leven.

In het nieuwe seizoen Fokker-orgelconcerten wordt de spits afgebeten met een programma waarin de dans centraal staat. Drie dansers, te weten Birgit Gunzl, Maria Mavridou en Raoul Freitas Vale Germano, zullen choreografieën en dansimprovisaties uitvoeren op muziek die door organist Ere Lievonen gespeeld wordt op hét orgel van het Muziekgebouw. Voor de gelegenheid gaat de glaswand van de Kleine Zaal helemaal open, zodat de dansers vrij zijn om zowel binnen als buiten de zaal te dansen en zij in het volle daglicht het gehele derde foyerdeck kunnen innemen. De werken die op het programma staan sluiten op bijzondere wijze aan op het thema ‘dans’. Zo zullen er werken gespeeld worden van drie componisten die in hun jonge jaren ook als muzikaal begeleider aan een dansacademie verbonden zijn geweest. De bekendste onder hen is de Nederlandse componist Martijn Padding. Zijn ‘Cow Music’ (oorspronkelijk voor harmonium) is een ode aan het prachtdier de koe en het Nederlandse landschap dat langzaam aan het verdwijnen is. In de delen ‘Padding’s country dance no.1 & 2′ refereert hij ook aan de dans. Het werk ‘Serpentine’ uit 2010 dat componist Christina Oorebeek componeerde voor het Fokker-orgel is al een dans op zich, aangezien het hier een soort orgelpedaalconcert betreft waarbij de organist virtuoos met de voeten over de pedalen gaat en begeleid wordt door een laptop die de manualen van het Fokker-orgel aanstuurt. Met de titel ‘Pas de Deux’ verwijst componist Martin Lo-A-Njoe ondubbelzinnig naar zijn muzikale achtergrond als begeleider van dans in een gepulseerd werk dat speciaal gecomponeerd is voor het Fokker-orgel en de Carrillo-piano. Deze 96-toonspiano zal wederom bespeeld worden door pianiste Anne Veinberg. Samen met Birgit Gunzl zal zij tevens op fascinerende wijze improviseren op en rond dit markante instrument. Dit alles wordt aangevuld met ‘Souvenir’ van de beroemde Amerikaanse componist John Cage, die in zijn leven veel heeft gewerkt met dansers, waaronder de pionier van de moderne dans, Merce Cunningham. Zo kan dit concert zeker ook een dansvoorstelling genoemd worden met dit programma vol beweging!

Ook dit seizoen organiseert Stichting Huygens-Fokker weer een concert vol nieuwe composities en experimenten voor 31-toonsorgel, 96-toonspiano, laptop & electronics. Hierbij wordt de klank van met name het Fokker-orgel via de modernste elektronische technieken uitgebreid. Zo staat op het programma een nieuw werk van de Nederlands-Amerikaanse componist Ned McGowan, waarin een ontstemd straatorgeltje uit Mexico centraal staat. Het idee voor deze compositie wordt door de componist zelf met beeld en geluid toegelicht. Daarnaast zal trompettist Hans Leeuw subiet geharmoniseerde melodieën op zijn electrumpet laten horen, begeleid door klanken op het 31-toonsorgel. Tevens wordt een speciaal voor het Fokker-orgel geschreven werk van de Zuid-Afrikaanse componist Michael Blake uitgevoerd, waarin duidelijk post-minimalistische en Afrikaanse klanken te bespeuren zijn met af en toe een vernuftige beat in de lage bassen van het orgel. Ook keert het duo Off<>zz terug in de Kleine Zaal, waarbij Anne Veinberg dit keer de 96-toons Carrillo-piano bespeelt en Felipe Noriega wederom de muziek (met behulp van live coding) van elektronische geluiden voorziet. Verder op het programma, een vernieuwde impro-compositie van gitarist Melle Weijters, die met zijn MIDI-gitaar de indrukwekkende optelakkoorden van Adriaan Fokker op het 31-toonsorgel zal laten klinken. Vaste Fokker-organist Ere Lievonen speelt tussendoor nog twee korte werken van zowel de Amerikaanse componist John L. Baker als de Finse componist Juhani T. Vesikkala, die nog niet in première zijn gegaan. Kortom, een bonte ochtend vol experimenten en verrassingen tijdens dit derde laboratonium!

Viool en elektronica vormen geen alledaags koppel. Topviolist Joseph Puglia, zielsverwant van het Muziekgebouw, laat horen hoe spannend die combinatie kan zijn. Zo plaatste Henk Badings al in 1959 een violist tussen twee soundtracks. Zijn Capriccio is toekomstmuziek uit het verleden, maar staat nog altijd als een huis. Kate Moore componeerde haar caleidoscopische Synaesthesia Suite (2014) voor Puglia, nu te horen in een bewerking voor het Fokker-orgel en dus in middentoonstemming. Beweging is het thema dat alle vier de werken in dit concert prachtig met elkaar verbindt.
Dit concert wordt mede mogelijk gemaakt door Stichting Huygens-Fokker.

Ligeti en Nancarrow op het Fokker-orgel
Speciaal voor dit concert arrangeerde Ere Lievonen, de vaste bespeler van het Fokker-orgel, piano- en klavecimbelwerken van György Ligeti voor het unieke 31-toonsorgel. Daarnaast wordt in het programma aandacht besteed aan de door Ligeti bewonderde componist Conlon Nancarrow, die met zijn ‘Study No. 21’ voor pianola een voor mensenhanden onspeelbaar stuk componeerde. Via de modernste elektronische technieken is het mogelijk om het stuk direct op het Fokker-orgel uit te voeren door het gebruik van een laptop. Verder worden er vier delen uit het orgelwerk Rrrrrrr… gespeeld van de beroemde componist Mauricio Kagel, die een goede bekende van György Ligeti was. Kevin Volans was net als Ligeti geïnspireerd door etnomusicoloog Imha Arom, waardoor er alleen op dat gebied al een link is tussen de twee componisten. Hans Otte heeft ooit een festival georganiseerd waarin op zijn verzoek een werk in première ging van György Ligeti. Ook zij kenden elkaar dus. Kortom, voldoende dwarsverbanden om tot een prachtig programma te komen dat alleen deze ochtend te beluisteren zal zijn. En vergeet niet: bijzonder is natuurlijk dat alle werken in deze middentoonstemming gespeeld zullen worden!

De Oostenrijkse musicus Alexander Moosbrugger (1972), sinds 2001 woonachtig in Berlijn, is zeer veelzijdig; hij is naast organist, klavecinist en programmeur tevens bekend als componist, waarbij hij combinaties van nieuwe en oude muziek in zijn werk niet schuwt. Zijn interesse in het ‘horen’ als compositorisch uitgangspunt heeft hem er in het verleden toe bewogen om naast muziek ook filosofie in Wenen te studeren. Nog steeds gefascineerd door dit gegeven neemt Moosbrugger u deze ochtend mee op luisteravontuur. Als gastspeler op het unieke Fokker-orgel wordt hij in enkele werken muzikaal vergezeld door fluitist/componist Ned McGowan, die een specialist is op de contrabasfluit en deze met veel energie zal beroeren. Op het programma van dit verrassende concert staan werken van Moosbrugger zelf, muziek uit het historische repertoire van het 31-toonsorgel, een nieuwe compositie van McGowan én niet te vergeten: oude muziek. Als organist heeft Moosbrugger zich namelijk actief bezig gehouden met solo uitvoeringen van muziek van onder andere Johann Sebastian Bach, Nicolas de Grigny en in het bijzonder Dieterich Buxtehude, wiens visionaire muziek ook tijdens dit concert gespeeld zal worden. Laat u inspireren gedurende dit muzikale avontuur met Alexander Moosbrugger.

Julián Carrillo (1875-1965) en Adriaan Fokker (1887-1972) hebben beiden hun leven gewijd aan microtonen, maar zij kwamen ieder uit op een geheel ander toonsysteem. De Mexicaan Carrillo, die Fokker in 1958 heeft ontmoet tijdens het UNESCO-congres in Parijs, verdeelde het octaaf in 96 minieme stapjes, het Sonido-trece-systeem (de dertiende toon) genaamd. Voor al zijn inspanningen op dit gebied kreeg hij tijdens zijn leven zeer veel erkenning, waaronder zelfs een nominatie voor de Nobelprijs voor de Natuurkunde in 1950. Fokker daarentegen verdeelde het octaaf in 31 kleine stapjes per octaaf, gebaseerd op de middentoonstemming en de ideeën van Christiaan Huygens. Deze twee systemen zijn op papier onverenigbaar en toch blijken de instrumenten die speciaal voor deze twee verschillende stemmingen zijn gebouwd in de praktijk wonderwel goed samen te kunnen klinken. Zo wijken de tonen van het 31-toonsorgel onhoorbaar weinig af van 31 best overeenkomstige tonen op de 96-toonspiano, ofwel de Carrillo-piano, die ook in het bezit is van Stichting Huygens-Fokker en waarvan er wereldwijd slechts enkele exemplaren bestaan. Dit prachtige instrument zal wederom bespeeld worden door pianiste Anne Veinberg. Bijzonder is ook dat de bekende harpiste Ernestine Stoop dit concert te gast zal zijn met haar zeldzame Carrillo-harp. Zij liet dit instrument, dat feitelijk meer op een citer lijkt, speciaal voor zichzelf bouwen. Het Fokker-orgel zal worden bespeeld door de zeer ervaren vaste organist Ere Lievonen. Op het programma staan onder andere twee premières: ‘Hangszon’ van Matthias Kadar (voor Fokker-orgel, Carrillo-piano en Carrillo-harp) en een nieuw werk van Sander Germanus voor Carrillo-piano en Fokker-orgel, getiteld ‘Morpheus’. Verder zullen er composities uit het repertoire van deze bijzondere microtonale instrumenten gespeeld worden, waaronder ook werkjes van Carrillo zelf en ‘Manoeuvre’ van Brechtje van Dijk (voor Carrillo-piano en Fokker-orgel). De strijd tussen de twee microtonale systemen zal zich ook vertalen in een spectaculaire impro-battle, uitgevoerd door de musici tezamen.

Ensemble SCALA, met in de basis het 31-toonsorgel, komt ook dit seizoen weer met een nieuw programma vol microtonale klanken. De titel van dit concert wordt gedeeltelijk ontleend aan de in 1960 door professor Adriaan Fokker opgerichte Stichting Nauwluisterendheid, die in 1967 definitief van naam veranderde in Stichting Huygens-Fokker. Met de vreemdsoortige term ‘nauwluisterendheid’ doelde Fokker op de kleine toonsafstanden van het 31-toonssysteem waarbij de stemming nauw luistert, maar ook op het vermogen om deze tonen al luisterend goed te kunnen waarnemen. Dat is een kunst op zichzelf. Aan (het daarin gespecialiseerde) Ensemble SCALA de taak om composities met microtonen uit te voeren, zodat het publiek de kunst van nauwluisterendheid onder de knie kan krijgen. Op het programma staat een nieuw werk van de bekende Finse componist Juhani Nuorvala (1961). Nuorvala, die ondanks zijn toegankelijke klanken en bewegingen uitstekend gebruik weet te maken van microtonen in zijn muziek, is tevens als compositiedocent verbonden aan de Sibelius Academie in Helsinki. Verder staat onder andere de uitgestelde première van Arnold Marinissen (1966) gepland. Marinissen, die naast slagwerker en componist momenteel ook hoofd klassiek aan het Conservatorium van Amsterdam is, staat bekend om zijn voorliefde voor minimal music en percussieve klanken. Maar of dit ook in deze nieuwe compositie voor Ensemble SCALA te bespeuren zal zijn valt nog te bezien. Naast deze twee wereldpremières staan er op het programma werken voor diverse kleinere bezettingen die het gehele concert een fris en gevarieerd karakter zullen geven.

Gitarist Bram Stadhouders (in Nederland bekend om zijn eigenzinnige gitaarspel) en gitarist Melle Weijters (al sinds jaren betrokken bij Stichting Huygens-Fokker en een ingewijde in de microtonale muziek) zullen afwisselend maar ook gezamenlijk het Fokker-orgel via laptops aansturen met hun gitaar. Stadhouders zal zich voornamelijk richten op zijn kenmerkende enerverende improvisaties, waarbij hij het orgel op magnifieke wijze met zijn MIDI-gitaar zal aansturen. Weijters zal zich meer focussen op nieuwe microtonale toepassingen binnen de jazz en blues en gebruikt daarbij een elektrische gitaar en software om met het 31-toonsorgel te kunnen communiceren. Bram Stadhouders studeerde elektronische muziek in Utrecht en compositie aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en heeft ondertussen behoorlijk wat ervaring met het bespelen van een orgel via zijn gitaar. Zo heeft hij onder de titel ‘Organic Guitar’ live geïmproviseerd op het BusyDrone-draaiorgel in het Orgelpark te Amsterdam. Melle Weijters heeft jazzgitaar gestudeerd aan het conservatorium van Maastricht en wijdt zich al jaren aan fretloze en microtonale gitaren. Hij heeft met zijn gitaar het Fokker-orgel reeds aangestuurd in zowel 2014 als in 2016, met onder andere improvisaties op akkoorden van Adriaan Fokker en Duellin’ The Meantone Blues, een eigen werk dat ook nu weer uitgevoerd zal worden. De verschillen in aanpak tussen beide heren zullen tevens naar voren komen in een gezamenlijke improvisatie waarin zij een muzikaal gevecht aangaan.

Speciaal voor deze gelegenheid wordt het unieke akoestische Fokker-orgel uitgebreid met digitale orgelregisters. Zo worden er diverse levensechte orgelgeluiden toegevoegd aan enkele werken uit de Romantiek, die meer orgelregisters vereisen dan het Fokker-orgel rijk is. Deze extra klanken zullen logischerwijs gestemd worden volgens het 31-toonssysteem, waardoor belangrijke orgelwerken uit de 19de en 20ste eeuw voor het eerst op perfecte wijze in de middentoonstemming uitgevoerd kunnen worden. Naast deze klassieke werken staat op het programma Hilbert’s Hotel van de Nederlandse componist Rozalie Hirs, waarin de spectrale elektronische geluiden samensmelten met de orgelklanken van het 31-toonsorgel. Dit alles door een nieuw geavanceerd geluidssysteem dat is opgehangen vlakbij de orgelpijpen aan het plafond in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ. Vaste Fokker-organist Ere Lievonen zal de bewonderenswaardige taak op zich nemen om dit microtonale instrument anders te laten klinken dan u gewend bent. Hij wordt bij drie werken voor vier handen en voeten (waaronder het ritmische en uit herhalende patronen bestaande werk Speed Loops van Christina Oorebeek én de korte en harmonische compositie Spring scram van Lauri Supponen) bijgestaan door de jonge getalenteerde organist Maarten Havinga, die vorig seizoen het Fokker-orgel al met overtuiging heeft bespeeld.

Ontdek de unieke klanken van het Fokker-orgel. Op het programma staan verschillende werken die alle een andere kant van het repertoire van dit unieke 31-toonsorgel belichten. Zo is de compositie van Henk Badings een van de allereerste werken die voor dit instrument is gecomponeerd, waarbij de vreemde maar toch grotendeels harmonische klanken ingaan tegen de gangbare modernistische stijl van de jaren ’50 van de vorige eeuw. Het werk van Danny de Graan was het eerst geschreven werk voor het Fokker-orgel na de renovatie in 2009, waarbij het Fokker-orgel als eerste orgel in Nederland volledig computerbestuurbaar werd gemaakt. Dit kort maar krachtige werk is weliswaar abstract maar toch doorspekt met humor en wordt geheel door de laptop aangestuurd. Het daarop volgende anonieme werk uit de Renaissance opent uw oren hoe muziek al ruim 450 jaar geleden op revolutionaire wijze heeft geklonken. Daar sluit het één minuut durende werk uit 1957 van Hans Kox op aan met glijdende melodieën. Fabio Costa richt zich juist op spectrale klanken, waarbij akkoorden gebaseerd zijn op de boventonen (natuurtonen). Deze kunnen in het bijzonder goed worden uitgevoerd met de microtonen (in dit geval vijfdetonen) die het 31-toonsorgel rijk is. In het markante en circusachtige werk van Felix Kubin is juist uitstekend te horen hoe virtuoos het instrument door een computer aangestuurd kan worden. Kom dus luisteren en beleef ’t Fokker-orgel!

Dit concert vormt een denkbeeldig laboratorium met microtonen waarin
componisten spannende muzikale experimenten uitvoeren met het Fokker-orgel en de Carrillo-piano (beide in het bezit van Stichting Huygens-Fokker). Anders dan op deze zeldzame 96-toonspiano, gebouwd op basis van ideeën van de Mexicaanse componist/violist Julián Carrillo (1875-1965), kan het Fokker-orgel sinds de ingrijpende renovatie van 2009 door middel van diverse geavanceerde
computertechnieken aangestuurd worden. Zo zal componist Wouter Snoei zijn compositie Bij heldere hemel (in een nieuwe bewerking voor het 31-toonsorgel en elektronica) zelf uitvoeren met speciale hardware. De première van een nieuwe compositie Folding I voor 31-toonsorgel (over o.a. de onmogelijkheden van microtonale systemen) van de Amerikaanse componist Charles Corey, die in Seattle tevens de conservator is van de originele instrumenten van Harry Partch, zal daarentegen ‘gewoon’ door vaste organist Ere Lievonen op de toetsen worden gespeeld. Net als de nieuwe compositie voor 96-toonspiano van de bekende Finse componist Juhani Nuorvala, getiteld Kaiho (verlangen, weemoed), dat hij speciaal voor Ere Lievonen heeft gecomponeerd. Twee delen, waaronder vol du bourdon (flight of the bumblebee), uit het solowerk Huit études voor Carrillo-piano van de Canadese componist Bruce Mather uit Montréal, die zelf een 96-toonspiano (óf 16de-toonspiano) bezit, worden echter door onze vaste Carrillo-pianiste Anne Veinberg uitgevoerd. Daarnaast klinkt Equilibrium uit 2009 voor Fokker-orgel en elektronica van componist Danny de Graan. En zeker niet te vergeten: het vroege elektronische 31-toonswerk uit 1957 van de beroemde Nederlandse componist Ton de Leeuw, getiteld Elektronische Studie, dat hij maakte voor AVRO-radio en een uniek tijdsdocument is van de opkomende elektronische en microtonale muziek in de jaren ’50 van de vorige eeuw.

Wie Vokalprojekt 31 gemist heeft tijdens MicroFest Amsterdam 2015, krijgt nu alsnog de kans om zich te laten overdonderen door deze duizelende zangklanken. Het door Stichting Huygens-Fokker geïnitieerde Vokalprojekt 31, dat voortkwam uit een samenwerking met de in Berlijn woonachtige dirigent/componist Fabio Costa, bestaat uit een ensemble van vier zangers dat op fascinerende wijze oude en nieuwe muziek in de middentoonstemming én de 31-toonsstemming uitvoert. Zij worden tijdens dit ochtendconcert begeleid door Ere Lievonen op het unieke Fokker-orgel. Naast een wereldpremière van Fabio Costa, getiteld ‘and while there he sighs…’ (voor alt en Fokker-orgel), staat een opera in vier minuten van Sander Germanus (over de moord op de vrouw van Carlo Gesualdo) op het programma. Ook het werk van de Duitse componist/luitist Andreas Arend ‘Faictz ce que vouldras’ wordt door het ensemble volledig in de 31-toonsstemming gezongen. Verder muziek uit de vroege barok en de renaissance, zoals de madrigalen van de 16de-eeuwse microtonalist Nicola Vicentino. Zonder uitzondering muziek die slechts zelden klinkt.

Fabio Costa over het project: “De veelzijdigheid van het 31-toonssysteem is opmerkelijk. Het is een systeem waarbij je heel goed de zuivere klanken kunt benaderen die we alleen vinden in de boventoonreeks. Dit voorziet in compleet nieuwe en onontgonnen harmonische werelden. Tegelijkertijd is het een ideaal systeem voor het uitvoeren van composities uit de renaissance en barok, zoals de innovatieve muziek van bijvoorbeeld Gesualdo en Vicentino.”

De organist van de Oude Kerk van Amsterdam, Jacob Lekkerkerker, staat bekend om zijn fantasievolle improvisaties en eigenzinnige klankwereld en maakt furore als pionier die de klassieke orgelklank met elektronische en digitale geluiden verenigt, door gebruik te maken van elektronica, draaitafels en DJ-apparatuur. Zo vloeien orgelimprovisaties, elektronische muziek en soundscapes in elkaar over. Lekkerkerker studeerde naast orgel ook kunstgeschiedenis en wijsbegeerte. In 2005 studeerde hij af aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en daarna studeerde hij in Frankrijk bij Loïc Mallié. Hij won verschillende belangrijke orgelprijzen.
Tegenwoordig brengt hij musici en kunstenaars van diverse disciplines bijeen in concerten rondom historische orgels. Ook brengt Lekkerkerker tijdens dit concert een bijzondere gast mee, namelijk Alfredo Genovesi, een gitarist en elektronisch muzikant afkomstig uit de underground-scene van Londen, maar tegenwoordig woonachtig in Amsterdam. Improvisaties met orgel, composities met elektronica van Lekkerkerker zelf en een origineel werk voor 31-toonsorgel van de Zwitserse componist Hans Eugen Frischknecht vloeien tijdens dit concert naadloos in elkaar over. Met andere woorden, een bijzonder concert waarbij Jacob Lekkerkerker naast het Fokker-orgel zeker ook de luisteraars zal beroeren.

Onder de titel ‘Blast from the past’ duikt Ensemble SCALA composities op uit zijn korte geschiedenis. Er zullen hoogtepunten uit het repertoire worden uitgevoerd die speciaal voor het ensemble geschreven zijn. Zo wordt het werk Na (2013) van Gijsbrecht Roijé uitgevoerd, waarin naast fijnzinnige microtonale akkoorden tevens gebruik gemaakt wordt van verrassende digitale klanken onder de toetsen van het keyboard. In het werk 3 pezzi molto simili (2014) van Lucio Garau zijn feitelijk drie vergelijkbare delen te horen waarin hij de effectiviteit van de tonaliteit niet schuwt. De compositie In the Blink of an Eye (2015) van Danny de Graan, waarin geluiden van zijn pasgeboren dochter elektronisch zijn verwerkt, is meer modernistisch van opzet, maar de strakke vorm van het werk getuigt van een hedendaags gevoel voor timing. Het soms ‘swingende’ Gallium (2010/2011) van Sander Germanus vertelt het verhaal van een langzaam smeltend metaal (scheikundige element) met atoomnummer 31 dat verwijst naar het 31-toonssysteem in het stuk, waarin boventoonklanken en vervreemdende akkoordprogressies veelvuldig voorkomen. Het relatief korte werk Unruh (2015) van Joachim F.W. Schneider draait om het ingenieuze mechaniek van een klok, waarin de onrust in een uurwerk opmerkelijk genoeg wordt beteugeld door een onderdeel genaamd Unruh, dat eerst verklankt wordt door een eigenzinnige ronddraaiende bekken en later ook door de vernuftige microtonale lijnen in de partijen van de andere instrumenten. Kortom, een luisterrijk overzichtsconcert met een frisse noot en de klemtoon op de afgelopen zes bewogen jaren van Ensemble SCALA.

Na succesvolle concerten met Indonesische gamelan en de Chinese erhu (Chinese viool) is dit seizoen Japan aan de beurt om het Fokker-orgel met een traditioneel instrument aan te vullen. Onder de vele bijzondere Japanse instrumenten bevindt zich de shakuhachi-fluit. De shakuhachi werd vanaf de 13de eeuw bespeeld door de monniken van de Fuke-sekte in het Zen Boeddhisme. Een belangrijke Nederlandse virtuoos op dit instrument is de bekende fluitist Harrie Starreveld, die al jaren is verbonden aan de conservatoria van Amsterdam en Bremen. Hij wordt tijdens dit meditatieve concert begeleid door vaste Fokker-organist Ere Lievonen en de Taiwanese componiste I-lly Cheng (live electronics), die een nieuw werk voor shakuhachi heeft gecomponeerd, getiteld Kodama dat zoiets betekent als “slaan op hout dat echoot in de bergen”. Het slaan op hout wordt in Japanse en Chinese tempels gebruikt om monniken op te roepen voor de meditatie. Naast dit werk zullen er tijdens dit concert composities worden uitgevoerd van diverse componisten afkomstig van hier in Nederland tot Tokio in Japan. Parallel daaraan wordt dit alles uitgevoerd door een orgel dat een sterke Nederlandse connectie heeft en een fluit die geworteld is in de Japanse muziektraditie. Zo klankrijk als deze instrumenten zijn, zo kleurrijk wordt dit concert!

De beroemde natuurkundige Christiaan Huygens had de geest toen hij in 1691 de 31-toonsstemming bedacht en hierover publiceerde onder de titel Lettre touchant le cycle harmonique. Maar wat beoogde één van Nederlands grootste denkers met dit systeem? En wat voor invloed zou dit op de toekomstige muziek kunnen hebben gehad als zijn vinding meer navolging zou hebben gekregen? Tijdens dit concert zal op het Fokker-orgel muziek uit zowel de tijd van Huygens als uit de eeuwen daarna ten gehore worden gebracht, in de middentoonstemming en in de 31-toonsstemming. Diverse werken uit de barok, de klassieke en de romantische periode worden van de middentoonstemming voorzien, waarbij het moduleren naar voorheen onmogelijk toonsoorten centraal staat. Tevens zal er een nieuw werk van de jonge componiste/tromboniste Iris Tjoonk klinken.
Het Fokker-orgel zal door de jonge en getalenteerde organist Maarten Havinga bespeeld worden, die de afgelopen jaren zijn affiniteit met nieuwe klanken en frisse microtonen aan het licht heeft gebracht. Met zijn bevlogenheid zal hij de luisteraar op onderzoek meenemen naar hoe muziek de afgelopen eeuwen had kunnen klinken.

Gedurende deze avond, die georganiseerd wordt door Lost & Found met als gast-curator kunstenaar Geo Wyeth (VS) en redacteurs Alma Mathijsen en Julia van Mourik, zal er nieuw werk (al dan niet in ontwikkeling) van diverse kunstenaars worden gepresenteerd dat geen plaats kan verwerven op gevestigde exposities. Als muzikale overgang tussen de verschillende onderdelen deze avond zullen The Offzz het 31-toonsorgel op hippe wijze bespelen. Het concert wordt gesponsord door het Mondriaan Fonds en het Muziekgebouw aan ’t IJ, met medewerking van Stichting Huygens-Fokker.

Pimp My Organ 4Ever! brengt gloednieuwe composities en bewerkingen van veelal jonge componisten voor 31-toonsorgel, waarbij het Fokker-orgel opnieuw met de modernste computergestuurde mogelijkheden wordt opgepimpt en uitgebreid door middel van laptops. Tevens wordt de Carrillo-piano (met 96 tonen per octaaf!) aan het instrument toegevoegd, tijdens de première van de langverwachte en sterk uitgebreide versie van Lhorong, geschreven door de bekende Nederlands/Mexicaanse componist Juan Felipe Waller. Naast meerdere nieuwe werken van diverse componisten, waaronder de première van Manoeuvre van Brechtje van Dijk, klinkt er verder een bijzondere improvisatie door componist Felipe Ignacio Noriega en pianiste Anne Veinberg op het Fokker-orgel én improvisaties van Melle Weijters op het orgel, aangestuurd met een gitaar. Dit alles wordt afgesloten met een kort en listig werkje van Ben Wallet dat hij speciaal voor dit concert voor 31-toonsorgel heeft gearrangeerd.

NB. Dit is een extra concert in de Fokker-orgel concertserie.

Tijdens het concert 4 voeten, 4 handen wordt de vaste Fokker-organist Ere Lievonen net als in 2014 aangevuld door Susanne Kujala, een Duits-Finse organiste die gespecialiseerd is in hedendaagse orgelmuziek. Naast organiste is Susanne Kujala ook een professionele klassieke accordeoniste. Dit is een uitstekende combinatie van muzikale kwaliteiten waardoor zij zeer geschikt is om zich ook het toetsenbord van het 31-toonsorgel meester te maken, zo is al eerder gebleken. Ere Lievonen en zij zullen nieuw geschreven stukken uitvoeren van Christina Oorebeek en Lauri Supponen. Daarnaast tevens eerder gecomponeerde werken van Sebastian Dumitrescu en Joachim Schneider, die dit in 2014 speciaal voor het Fokker-orgel hebben opgetekend. Bovendien zal Susanne Kujala de première van een exclusief voor haar gecomponeerd solowerk voor 31-toonsorgel van de Finse componist Hannu Pohjannoro uitvoeren. Al met al een klankkleurrijk programma waarbij het Fokker-orgel voor de tweede keer deze eeuw quatre-mains bespeeld zal worden.

In het woord aan het woord komt het woord aan het woord. Zoveel is direct duidelijk. Maar hoe verhoudt het woord zich ten opzichte van de muziek? In dit geval eens niet doelend op het gezongen woord maar juist op het gesproken woord, aan de hand van poëzie. Kunnen beide elkaar aanvullen? Kunnen zij gelijk klinken of moeten zij elkaar afwisselen? Een interessante zoektocht naar hoe twee kunstvormen elkaar kunnen beïnvloeden. Aan dit uitzonderlijke concert werken enkele componisten mee die tevens gepubliceerde dichters zijn, zoals onder andere Rozalie Hirs en Samuel Vriezen. Daarnaast zijn meerdere bekende dichters uitgenodigd die een uitgesproken visie op het woord en muziek hebben, waarbij zij uiteraard zelf zullen voordragen: Lieke Marsman, Han van der Vegt en Maria van Daalen. Ere Lievonen begeleidt het gehele gezelschap op het Fokker-orgel. Met medewerking van componist Danny de Graan, die speciaal voor deze gelegenheid een nieuw werk heeft gecomponeerd.

Johannes Keller, klavecinist en specialist in zeldzame middentoonmuziek met meer dan de 12 gebruikelijke tonen per octaaf, komt op uitnodiging van Stichting Huygens-Fokker van Bazel naar Amsterdam om een uniek concert te geven. Hier zal hij zowel het 31-toonsorgel als zijn eigen ‘chromatisch-enharmonische’ klavecimbel bespelen. Op het programma staan meerdere componisten, zoals Georg Muffat, Ascanio Mayone en Nicola Vicentino, die in de 16de of 17de eeuw pogingen hebben ondernomen om de middentoonstemming uit te breiden zodat er naar tot dan toe onbereikbare toonsoorten gemoduleerd kon worden. Het gebruik van deze ‘nieuwe’ tonen resulteerde sporadisch in experimenten waardoor vreemdsoortige harmonische overgangen ontstonden. Bijzonder aan dit concert is dat de bekende Duitse componist en cellist Caspar Johannes Walter een nieuw werk zal componeren voor viool en 31-toonsorgel. Johannes Keller wordt in meerdere werken muzikaal vergezeld door violiste Eva Saladin.

Voor de tweede maal organiseert Stichting Huygens-Fokker een festival voor microtonale muziek in Amsterdam, getiteld MicroFest Amsterdam 2015. Via een brede programmering wordt in de behoefte voorzien van vele enthousiaste luisteraars en geïnteresseerden in muziek gebaseerd op onconventionele stemmingen en andere verdelingen van het octaaf. Muziek die, zoals de beroemde Amerikaanse componist Charles Ives het omschreef, bestaat uit ‘de tonen tussen de toetsen van de piano’. Deze microtonen leiden tot geheel nieuwe muzikale en tonale mogelijkheden; een bron van frisse klanken die het oor van de luisteraar verruimt en het denken over muziek voorgoed verandert. Een rode draad door de programma’s van deze MicroFest is de 31-toonsmuziek van de Italiaanse componist Nicola Vicentino, een pionier op het gebied van de vernieuwing van de middentoonstemming. Zijn vier enharmonische madrigalen uit 1555 zijn in 1990 voor het eerst in modern notenschrift uitgegeven in de serie Corpus Microtonale (The Diapason Press, Utrecht) dankzij de financiële ondersteuning van Stichting Huygens-Fokker. Een mooie gelegenheid om nu, 460 jaar later, zijn vooruitstrevende muziek ten gehore te brengen tijdens dit eendaags festival.  (Sander Germanus, artistiek leider)

Dit concert van serie The Rest is Noise in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw wordt opgeluisterd met een bijzonder gastoptreden, waarbij gebruik gemaakt wordt van het gerenommeerde Fokker-orgel. Tijdens deze bijzondere avond staat het Britse label Touch centraal. Dit label is een van de meest gerespecteerde en invloedrijke labels binnen de ambient, experimentele muziek en geluidskunst. Geroemd om hun fantastische en nieuwe geluid, artistieke integriteit en grafische vormgeving stond Touch aan de wieg van verschillende musici die eerder te gast waren in de relatief nieuwe serie van het Muziekgebouw: The Rest is Noise. Touch-oprichter Mike Harding stelt deze avond samen met de belangrijke Touch-artiesten van dit moment: Philip Jeck, Thomas Ankersmit en ‘last but not least’ Claire M Singer.
De Schotse componist en performer Claire M Singer woont en werkt in Londen. Zij staat bekend om haar intrigerende muziekinstallaties met live-elektronica die niet alleen in Europa maar ook Noord-Amerika te zien en horen waren. Als organist en muzikaal leider is Claire M Singer ook verbonden aan Union Chapel in London. Op deze Touch Label Night zal zij het unieke 31-toons Fokker-orgel van het Muziekgebouw bespelen tijdens dit concert van de avontuurlijke serie The Rest is Noise.

Het Muziekgebouw bestaat 10 jaar. En dat wordt gevierd, een seizoen lang. Dit jubileumweekend vormt het startschot en biedt dé kans om drie dagen lang de eigenzinnige en verassende programmering van het Muziekgebouw aan ’t IJ te ervaren. Met muziek als exponent van het nu en voor alle leeftijden. Unieke en onvergetelijke concerten van ’s ochtend vroeg tot midden in de nacht. Overal in het gebouw is te horen hoe ontroerend en betoverend mooi muziek kan zijn. Zo ook in de Kleine Zaal. Ter gelegenheid van dit heugelijke feit zal  daar op het 31-toonsorgel, ofwel het Fokker-orgel, gevarieerde en verrassende muziek uitgevoerd worden. Speciaal voor iedereen die eens kennis wil maken met concerten in het Muziekgebouw en in het bijzonder met dit unieke instrument is er een programma samengesteld dat vrijwel alle westerse stijlperioden doorkruist van waaruit de afgelopen 10 jaar in het Muziekgebouw aan ’t IJ muziek heeft geklonken. Van oude muziek tot hedendaagse muziek, tijdens dit concert komt het allemaal aan bod, met als hoogtepunt een nieuwe impro-compositie van Guus Janssen. Uiteraard zal een duidelijk voorbeeld van 31-toonsmuziek op het programma niet ontbreken.

Deze ochtend zal de bijzondere en langverwachte première van Hilbert’s Hotel van de Nederlandse componiste Rozalie Hirs plaatsvinden, een spectraal werk waarbij het 31-toonsorgel wordt aangestuurd door laptop. Dit betekent overigens allerminst dat er geen uitvoerende musici tijdens dit concert hun opwachting zullen maken. Gastmusicus Raymond Honing (fluit/traverso) en vaste Fokker-organist Ere Lievonen zullen een markant 18de eeuws werk van Charles Delusse spelen om verderop in het programma samen Reflexions Sonores van de Nederlandse componist Henri Carf (1899-1984) uit te voeren; een werk dat hij in 1980 voor fluit en 31-toonsorgel componeerde. Aanvullend zal Ere Lievonen een beproefd stuk gebaseerd op Mozarabische muziek voor Fokker-orgel van Miranda Driessen ten gehore brengen. En verderop in het programma een nieuw 31-toonswerk van de Franse componist Charles van Hemelryck (1981) en een niet eerder uitgevoerde compositie van de Rotterdamse violist, componist en bovenal microtonaal denker Leo de Vries (1924) met fluit. Als opmaat naar Koningsdag, dat ’s avonds wellicht al zal starten, staat op het programma de 7 variaties over “Willem van Nassau” KV 25 (1766) van Wolfgang Amadeus Mozart, uiteraard gespeeld in middentoonstemming.

In de rechthoekige ruimte van de Kleine Zaal boven in het Muziekgebouw zal een concert plaatsvinden met (post)minimal bewegingen en galactische boventoonklanken. Met weids uitzicht over het brede IJ kunt u genieten van de microtonen van Ensemble SCALA en het Fokker-orgel in onder meer Solar Neon van componist Ned McGowan. Een hoogtepunt tijdens dit concert is de bewerking van Aleph 2 van de beroemde minimal componist Terry Riley voor ensemble. Op het programma staat tevens het spannende Lhorong van componist Juan Felipe Waller, de niet-westerse minimal klanken van Martin Lo-A-Njoe, een sereen werkje van Piet-Jan van Rossum, de organische bewegingen voor 31-toonsorgel van Sander Germanus en, niet te vergeten, een splinternieuw werk van de uitgesproken postminimal componiste Renske Vrolijk. Spectrale tonen, zwevingen, harmonie en clusters met doorgaande ritmiek wisselen elkaar af in dit concert, uitgevoerd door het in hedendaagse en microtonale muziek gespecialiseerde Ensemble SCALA.

‘De dag van het ingenieuze orgel’ is een samenwerking van Stichting Huygens-Fokker, het Muziekgebouw en het Orgelpark waarbij het computerbestuurbare orgel in het middelpunt staat. ’s Ochtends en ’s middags zal een concert plaatsvinden in respectievelijk de Kleine Zaal van het Muziekgebouw (11.00 uur) en het Orgelpark (14.15 uur).
Speciaal voor deze dag keert Masato Suzuki terug als gastbespeler van het unieke Fokker-orgel. Naast Bach in middentoonstemming, muziek uit de vroege barok, een compositie van Henk Badings en een eigen improvisatie, zal hij tevens een nieuw werk voor 31-toonsorgel, computer en electronics in première brengen van de Britse componiste Rose Dodd, die een sterke interesse heeft in de mystieke Scandinavische klankwereld.
U kunt kaarten reserveren bij het Muziekgebouw aan ’t IJ voor zowel het ochtend-concert in de Kleine Zaal als voor het middagconcert in het Orgelpark. Een passe-partout kopen is mogelijk.

Een jubileumconcert
Het 31-toonssysteem, een vinding uit 1691 van de beroemde natuurkundige Christiaan Huygens om van toonsoort te kunnen wisselen binnen de 16e en 17de-eeuwse (middentoon)stemming, kwam in 1942 onder de aandacht van een andere bekende natuurkundige, professor Adriaan Fokker. Dit moment was een keerpunt in het leven van Fokker, waarna hij zijn aandacht voornamelijk op de muziek zou gaan richten en jaren later een volwaardig 31-toonsorgel zou laten bouwen, het zogenaamde Fokker-orgel.
In 2015 is het 65 jaar geleden dat het Fokker-orgel door orgelbouwer Pels werd gebouwd, waarna het een plaatst kreeg in het Teylers Museum te Haarlem. Dit unieke orgel heeft ondertussen een pensioengerechtigde leeftijd, maar de 31-toonsmuziek die op het instrument gespeeld kan worden leeft meer dan ooit. In 2009 kwam het Fokker-orgel op de huidige plek te staan in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ. Vanaf dat moment zijn er tientallen nieuwe werken voor het instrument gecomponeerd door zowel jonge als gevestigde componisten. Tijd om dit te vieren met een overzicht en dwarsdoorsnede van het rijke en markante repertoire van het 31-toonsorgel van Adriaan Fokker. Op het programma staan onder andere werken van Anthon van der Horst, Sebastian Dumitrescu, Michelangelo Rossi, Peter Schat, Henk Badings, Anton de Beer, Danny de Graan en dit maal uiteraard van Adriaan Fokker zelf. Kortom, een jubileumconcert met een breed en feestelijk programma.

De tonen die, in theorie, ’tussen de toetsen van de piano’ zitten kunnen wel degelijk gespeeld worden op het Fokker-orgel, de 31-toonsgitaar en in het bijzonder op de Carrillo-piano, die 96 tonen en toetsen in het octaaf telt. Ensemble SCALA laat tijdens dit concert wederom veel van deze tonen klinken in spannende werken. Zo staat op het programma een première van de Italiaanse componist Lucio Garau, die eerder een intrigerende compositie voor het 31-toonsorgel en viola da gamba heeft geschreven. Naast onder andere werk van de oude meester Nicola Vicentino worden composities gespeeld van de Québecse componist François-Gabriel Madden (die dit in 2011 speciaal voor het ensemble gecomponeerd heeft) en de Nederlandse componist Gijsbrecht Roijé.

U kunt kaarten reserveren bij het Muziekgebouw aan ’t IJ. Let op: drankjes na het concert zijn sinds dit seizoen niet meer inbegrepen. De toegangsprijs voor het concert is daarentegen verlaagd.

In het concert MicroBlues staat geïmproviseerde muziek in de middentoonstemming, de 31-en 41-toonsstemming centraal. Guus Janssen en Melle Weijters onderzoeken gezamenlijk wat voor nieuwe mogelijkheden dit biedt voor de geïmproviseerde muziek, met in het bijzonder de blues. Als regelmatige bespeler van het Fokker-orgel heeft rasmusicus én toonaangevend componist Guus Janssen reeds ruime ervaring met ‘lichte muziek’ op dit 31-toonsorgel. Jazzgitarist Melle Weijters wijdt zich al jaren aan fretloze en microtonale gitaren en is een specialist op dit gebied. De afwisselende stijlen van de improvisaties en thema’s worden ondersteund door het gebruik van de modernste computertechnieken, die tot een verrassend resultaat zullen leiden.

Duo Hevans, bestaande uit Henri Bok en Eleri Ann Evans, werd in 2005 opgericht en bestaat uit de buitengewone combinatie van basklarinet en tenorsaxofoon. Met een avontuurlijke programmering richt het duo zich op diverse hedendaagse muzikale stijlen en technieken, waarbij ook microtonen worden gebruikt. Samen met Ere Lievonen op het 31-toonsorgel brengt het duo dit concert louter en alleen nieuwe werken in première. Zo klinkt er een van electronics en boventonen voorzien werk van René Uijlenhoet, een gezamelijke compositie van Rose Dodd (partituur) en Monty Adkins (geluid), een werk met onder meer fluctuaties rond een consonant interval van Scott McLaughlin, een ontspoorde muzikale discussie met een verwijzing naar orgelklanken van Dianah Soh, een werk gebaseerd op een doorgaande toon met microtonale erupties van Chistopher Fox en een compositie waarin de beste mogelijkheden van de instrumenten centraal staan van de bekende bas-klarinettist Henri Bok zelf. Verder voeren de drie uitmuntende musici een gezamenlijke impovisatie uit.

U kunt kaarten reserveren bij het Muziekgebouw. De kaarten zijn inclusief een drankje na het concert in het restaurant Zouthaven van het Muziekgebouw aan ’t IJ.

In dit concert voor vier handen (en vier voeten) wordt de reguliere Fokker organist Ere Lievonen vergezeld door Susanne Kujala, een Duits-Finse organiste/accordeoniste gespecialiseerd in hedendaagse orgelmuziek. Susanne Kujala is naast organiste tevens een professionele klassieke accordeoniste, deze combinatie is uitermate geschikt om zich ook het toetsenbord van het 31-toons Fokker-orgel meester te maken. Samen zullen zij voor hen geschreven nieuwe werken uitvoeren, van o.a. Joachim Schneider (Duitsland) en Sebastian Dumitrescu (Finland), en twee oudere werken voor twee organisten van Daniel Caux en Anton de Beer die zij destijds speciaal voor het Fokker-orgel gecomponeerd hebben. Bovendien zullen beiden een orgelsolo uitvoeren. Kortom, een prachtig programma waarbij het Fokker-orgel voor het eerst in deze eeuw weer quatre-mains bespeeld wordt.

U kunt kaarten reserveren bij het Muziekgebouw. De kaarten zijn inclusief een drankje na het concert in het restaurant Zouthaven van het Muziekgebouw aan ’t IJ.

Masato Suzuki (1981) is een bijzonder begaafd Japans organist, klavecinist, pianist, componist en dirigent. Hij is gespecialiseerd in zowel oude als hedendaagse muziek. Al sinds jaren geeft hij vele concerten in binnen- en buitenland. Tijdens dit concert zal Masato Suzuki op het Fokker-orgel oude en nieuwe muziek ten gehore brengen in de middentoonstemming en in de 31-toonsstemming, dat reeds in 1691 werd beschreven door de beroemde Nederlandse natuurkundige Christiaan Huygens. Speciaal voor dit programma en voor Masato Suzuki heeft de jonge componist Brendan Faegre een nieuw werk voor Fokker-orgel gecomponeerd, getiteld Novel Forces, waarin hij (door middel van microtonen) nieuw leven blaast in de tonale structuren van de late Barok.
Naast een werk van Sweelinck klinkt er ook werk van drie Spaanse componisten uit voornamelijk het begin van de 17de eeuw, waarvan Francisco Corea de Arauxo de meest vooraanstaande is aangzien hij de overgang weerspiegelt van de Spaanse Renaissance naar de Barok. Hij werd als een revolutionair beschouwd, ondanks het feit dat er maar één enkel werk uit 1626 van hem bewaard is gebleven, waaruit deze ochtend een deel zal worden gespeeld. Cabanilles Barberà kan als de bekendste Valenciaanse componist van de 17e eeuw beschouwd worden. De door de componisten geschreven tiento is een typisch Spaanse vorm die een combinatie is van het Ricercare en van de Toccata. Verder staat op het programma Tonal Round V van Leo de Vries, die dit jaar zijn 90ste verjaardag zal vieren.

Ensemble SCALA zal tijdens deze ochtend van de ‘Morning of the Unexpected’ spannende en opmerkelijke 31-toonswerken uitvoeren die zijn gecomponeerd in diverse stijlen. Op het programma staat de première van één van de pioniers op het gebied van microtonale muziek in Nederland, Gijsbrecht Roijé. Zijn bijna compromisloze zoektocht naar klankschoonheid heeft geleid tot de compositie Na voor Ensemble SCALA. Verder staat op het programma de eerste uitvoering op het echte Fokker-orgel van een compositie van Peter Adriaansz: Scala I. In dit strenge doch kleurrijke stuk komt onder andere de elektrische 31-toonsgitaar op bijzondere wijze naar voren. De compositie Speelmuziek II van Anton de Beer, de vroegere vaste organist van het 31-toonsorgel, wordt uitgevoerd in kleine bezetting (fluit, altviool, Fokker-orgel) en is eerder klassiek dan modern van opzet. Van Martin Lo-A-Njoe klinkt Pas de Deux, een werk voor (96-toons) Carrillo-piano en (31-toons) Fokker-orgel, dat is gecomponeerd in een min of meer minimal-achtige stijl. Het concert wordt afgesloten met Zerscheinen van Steffen Krebber, waarin een breekbare soms tedere zoektocht naar de juiste toon centraal staat.

Muziek uit heden en verleden op het Fokker-orgel
Met dit concert duiken we de geschiedenis in van het Fokker-orgel, terug naar waar het instrument van 1950 tot 2000 heeft gestaan, namelijk in het Teylers Museum te Haarlem. In deze periode van 50 jaar is er een omvangrijk repertoire ontstaan dat door de jaren heen vaak in de aula van dit historische museum is uitgevoerd. Gedurende dit concert zal de muziek weer de sfeer van het oude Teylers uitademen. Het heden en het verleden komen zo bij elkaar. Ere Lievonen bespeelt het 31-toonsorgel.
Het Fokker-orgel in onze Kleine Zaal is gebaseerd op een microtonaal 31-toonssysteem, in plaats van de gebruikelijke 12 tonen. Het 31-toons Fokker-orgel kan als microtonaal instrument ook klinken in een meer natuurzuivere ‘middentoonstemming’. In deze specifieke stemming kan oude muziek op authentieke wijze worden uitgevoerd.

In ‘het laboratonium’ vormen de grenzeloze muzikale en technische mogelijkheden van het Fokker-orgel het uitgangspunt voor nieuw gecomponeerde werken van meerdere getalenteerde jonge componisten. Door de rijkheid aan microtonen en de bijzondere
computergestuurde techniek van dit ongekende 31-toonsorgel is de behoefte om nieuwe muzikale ideeën voor dit instrument te onderzoeken onder componisten sterk toegenomen. Dit concert vormt een denkbeeldig laboratorium van tonen waarin het Fokker-orgel niet alleen bespeeld wordt door vaste organist Ere Lievonen maar tevens wordt aangestuurd door laptop. Naast al deze spannende experimenten zullen eerdere geslaagde composities van onder anderen Michiel Mensingh tot klinken worden gebracht.

Een bijzonder concert met twee Finse uitvoerders: Mikko Perkola op viola da gamba en Ere Lievonen op het Fokker-orgel. Samen laten zij een zachte noorderwind door de Kleine Zaal van het Muziekgebouw waaien met een unieke combinatie van instrumenten gestemd in de middentoonstemming. Premières van onder anderen de veelzijdige Finse componist Juhani Nuorvala maken dit concert tot een frisse muzikale gebeurtenis. Gambaspeler Perkola en organist Lievonen zijn beiden specialisten op het gebied van zowel oude als hedendaagse muziek wat tot uiting komt in het gevarieerde programma. Historische werken en nieuw geschreven composities klinken moeiteloos na elkaar. Als tegenhanger in het programma zal de Italiaanse componist Lucio Garau (1959) met zijn nieuwste werk het concert van warmbloedige klanken voorzien. Garau schrijft over zijn premièrestuk het volgende: “I am always astonished when I look at the Nature, seems to me so incredible that life forms from very different time live toghether. The composition is a sort of hommage to Charles Darwin.”

Dag in de Branding (Festival voor nieuwe muziek) besteedt deze editie extra aandacht aan het werk van componist Peter Adriaansz. Ensemble SCALA (met daarin o.a. het Fokker-keyboard) verzorgt het eerste concert van de dag en brengt zijn nieuwste werk in première, getiteld Scala I. Het sobere doch intrigerende en glanzende werk van Adriaansz is speciaal voor het ensemble in 31-toonsstemming gecomponeerd. Opmerkelijk daarbij is zijn intelligente gebruik van de boventonen. Verder staan op het programma werken van Nicola Vicentino, Ned McGowan en Steffen Krebber. Kaarten kunt u bestellen bij het Korzo theater te Den Haag (Prinsestraat 42).
Korzo presenteert tijdens festival Dag in de Branding een bijzonder portretconcert rondom de Haagse componist Peter Adriaansz. Adriaansz verricht in zijn werk onderzoek naar klank, vorm en zoals hij dat zelf noemt “hoorbare” wiskunde. Recentelijk vertonen zijn composities ook microtonale invloeden.

Ensemble SCALA is hét nieuwe ensemble voor microtonale muziek in Nederland dat door Stichting Huygens-Fokker (centrum voor microtonale muziek) is geïnitieerd. Bijzonder is dat het beroemde Fokker-orgel onderdeel van dit ensemble is geworden. De musici zijn allen specialisten op het gebied van microtonale muziek, die gezamenlijk de grenzen verkennen van de kleurrijke mogelijkheden van microtonaliteit.

Door het gebruik van 31 in plaats van 12 tonen per octaaf kan het repertoire van het Fokker-orgel als tegendraads beschouwd worden. Om een doorsnede van al deze dwarse klanken te geven zijn voor dit programma een aantal uiteenlopende composities geselecteerd die de rijke muziekliteratuur van het Fokker-orgel illustreren. Naast enkele oude en hedendaagse klassiekers, waaronder een compositie van de Amerikaans/Vlaamse componist Bert Van Herck, zal nieuw speciaal voor het Fokker-orgel geschreven werk worden uitgevoerd van de componisten Miranda Driessen en Angus Barnacle, die eerder stukken hebben gecomponeerd met dwarse klanken.

Tijdens The Art of the Trio is pianist Guus Janssen twee keer te beluisteren. In dit concert bespeelt hij het bijzondere 31-toons Fokker-orgel. Als ervaren bespeler ervan benut hij de unieke mogelijkheden van dit instrument – dat 31 tonen per octaaf kent – maximaal. Vaste triopartners van Janssen, trompettist Marco Blaauw en trombonist Wolter Wierbos, gaan met hem een improvisatieduel aan. Improvisaties, experimenten en jazzklassiekers zullen tijdens dit concert centraal staan. Dit alles regelmatig voorzien van microtonale kruiden en specerijen.
De 31 tonen van het Fokker-orgel zijn zogeheten microtonen. Ze vullen de afstand tussen de twaalf tonen die wij allemaal kennen (de witte en zwarte toetsen van de piano). Intervallen die in ons gebruikelijke twaalftoonssysteem eigenlijk niet helemaal zuiver zijn, kunnen op dit orgel wel zuiver (rein) tot klinken worden gebracht. Componist, pianist en improvisator Guus Janssen is wars van traditionele scheidslijnen als genres en stijlen. Het Fokker-orgel, dat een vaste plek heeft in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw, is voor hem een ideaal medium voor kleurrijke improvisaties. Kortom een avontuurlijk concert met topmusici!

Ensemble SCALA is hét nieuwe ensemble voor microtonale muziek dat door Stichting Huygens-Fokker, dat het unieke Fokker-orgel beheert, in 2009 is geïnitieerd om microtonaliteit te ervaren binnen een scala van klankkleuren. Het 31-toons Fokker-orgel wordt hierbij gebruikt als onderdeel van een groter akoestisch ensemble. Voor het derde jaar op rij speelt Ensemble SCALA in de Kleine Zaal van het Muziekgebouw een programma met louter en alleen muziek met afwijkende stemmingen en verdelingen van het octaaf. Op het programma staat o.a. een compositie van de vroegere Fokker-organist Anton de Beer. Ter gelegenheid van het 450 jarige geboortejaar van Sweelinck klinken twee werken in middentoon-stemming. Het concert ‘31 steps to heaven’ wordt afgesloten met het gelijknamige werk van componist René Samson, een licht microtonaal werk waarbij 12- en 31-toons lijnen worden gecombineerd en strijd met elkaar leveren.

Peter Schat componeerde zijn Collages voor 31-toonsorgel in 1962 en leverde hiermee een van de meest markante werken af voor het bijzondere Fokker-orgel. In het deel ‘Clusters’ schildert Schat een voor zijn tijd vooruitstrevend pallet aan klankkleuren waarmee hij tijdgenoten heeft geïnspireerd. De andere werken op het programma, van onder anderen Eugen Frischknecht, Ivan Wyschnegradsky en Jan van Dijk, zijn gecomponeerd rond dezelfde tijd als de compositie van Schat. Naast deze werken uit het vaste repertoire wordt er een compositie van Felipe Waller uitgevoerd voor Fokker-orgel en de 96-toons Carrillo-piano. Ook in dit werk worden clusters gebruikt, maar nu op zeer speelse wijze waardoor levendige bewegingen ontstaan. Het werk van Leo de Vries is weliswaar recenter dan dat van Schat, maar ook hij heeft ooit contact gehad met Adriaan Fokker in de jaren ’60. Hector Bravo Benard doet de cluster eer aan met zijn compositie die door laptop wordt uitgevoerd.

Dit jaar herdenkt Stichting Huygens-Fokker het 25ste sterfjaar van Henk Badings (Bandung, NL-Indië, 17 januari 1907 – Hugten bij Maarheeze, 26 juni 1987). Zijn grote bijdrage aan het 31-toonsrepertoire zal tijdens dit concert naar voren komen. Badings componeerde vier werken voor het Fokker-orgel. Hij schreef zijn Reeks van kleine klankstukken in selectieve toonsystemen voor 31-toonsorgel in 1954. In de Reeks maakt hij gebruik van een aantal 12-tonige reeksen (selectie uit 31 tonen) die zijn voorgeprogrammeerd en die door middel van een traditioneel 12-toonsklavier op het orgel tot klinken gebracht worden. In dit werk distantieert Badings zich niet direct van de klassieke tonaliteit; de microtonaliteit vormt eerder een soort ornamentiek, een verkleuring van deze klassieke tonaliteit. Badings componeerde naast werk voor het Fokker-orgel ook 31-toonsmuziek voor o.a. strijkkwartet (nr.4, 1966) en voor het vioolduo Bouw Lemkes en Jeanne Vos, die tot in de jaren ’80 een bekend duo vormden dat zich met veel overtuiging inzette voor 31-toonsmuziek. Een dwarsdoorsnede van de beste microtonale werken van Henk Badings staat op het programma van dit concert. Met medewerking van Ere Lievonen (Fokker-orgel), Judith van Driel (viool) en Marleen Wester (viool).

Organist Ere Lievonen ontrafelt aan de hand van eigenzinnige oude en nieuwe muziek het geheim van de ‘middentoon’. Deze concertochtend geeft antwoord op de vraag waarom de middentoonsstemming verdween en hoe deze in de moderne tijd weer toe te passen is. Naast een première zullen er op het 31-toonsorgel chromatisch getinte werken in middentoonstemming van de beroemde Italiaan Girolamo Frescobaldi – maar ook van zijn tijdgenoten – ten gehore worden gebracht. Zo klinkt van Gioanpietro del Buono een werk waarin op vreemde wijze wordt gemoduleerd naar ver verwijderde toonsoorten (gebruikmakend van 17 tonen in het octaaf), terwijl in het werk van Fabio Colonna via conventionele modulaties de 31 verschillende toonsoorten van het Fokker-orgel worden bewandeld. Als moderne tegenhanger van Colonna zal een werk uit 1997 (eerste uitvoering!) van de Rotterdamse altviolist/muziektheoreticus/componist Leo de Vries worden gespeeld; een werk waarin ook door alle 31 toonsoorten wordt gereisd, maar nu met behulp van microtonale harmonieën binnen een modern idioom. Het 20ste eeuwse werk van componist Hans Otte dat op het programma staat is daarentegen helemaal gecomponeerd voor de 12 tonen van de middentoonstemming. Het afsluitende werk van James Hewitt uit 2010 is klassiek van opzet en heeft eerder als basis de 12 middentonen dan de 31 chromatische tonen van het Fokker-orgel.

In december van 2011 zal Stichting Huygens-Fokker in de hoofdstad het eerste microtonale festival van Nederland laten plaatsvinden, onder de titel MicroFest Amsterdam 2011. De stichting treedt hiermee in de voetsporen van de in Los Angeles gevestigde MicroFest en de UK MicroFest in London. Via een brede programmering van de meest uiteenlopende vormen van microtonaliteit wordt in de behoefte voorzien van vele enthousiaste luisteraars en geïnteresseerden in onconventionele stemmingen en microtonale muziek. Muziek die, zoals de beroemde Amerikaanse componist Charles Ives het omschreef, bestaat uit ‘de tonen tussen de toetsen van de piano’. Belangrijk voor de concerten tijdens het festival is dat er, in tegenstelling tot de Fokker-orgelconcerten die op 31-toonstechniek zijn gebaseerd, ook concerten kunnen plaatsvinden met de nadruk op andere microtonale systemen. Zo zal er aandacht besteed worden aan onder andere 31-toonsmuziek, 19-toonsmuziek, kwarttoonsmuziek, 96-toonsmuziek, muziek in Bohlen-Pierce stemming, in middentoonstemming en muziek bestaande uit boventonen. Alle gebaseerd op beproefde verdelingen van het octaaf. Deze verdelingen of stemmingen leiden tot geheel nieuwe muzikale en tonale mogelijkheden; een bron van frisse klanken die het oor van de luisteraar verruimt en het denken over muziek voorgoed verandert. Ook zal in het programma worden aangetoond dat verschillende conventionele instrumenten, zoals een klarinet, in staat zijn om exacte microtonen voort te brengen. Tevens zal tijdens het festival worden getracht om de Nederlandse microtonaliteit ten opzichte van het internationale veld te plaatsen.

Met dit eendags festival tracht Stichting Huygens-Fokker het publiek bewust te maken van het feit dat ons conventionele toonsysteem geen vast gegeven is maar een menselijke keuze uit de 17de en 18de eeuw, die niet in alle opzichten een gelukkige is geweest. Zo mist ons huidige dominerende 12-toonssysteem onder meer belangrijke harmonische mogelijkheden die verband houden met de natuurlijke reeks van boventonen. Het opdoen van dit soort kennis middels concerten en andere activiteiten tijdens de MicroFest Amsterdam is één van de doelstellingen van dit festival.

Het ontwikkelen en beschikbaar stellen voor meerdere doelgroepen van kennis over microtonale muziek is de voornaamste missie van de MicroFest en de organisator, Stichting Huygens-Fokker. Als centrum voor microtonale muziek bezet de stichting een unieke plaats in het Nederlandse muziekveld. Via de reguliere concerten met het Fokker-orgel is er een groeiende aandacht voor afwijkende stemmingen en microtonaliteit. Daarom vindt Stichting Huygens-Fokker het van belang om aan deze bijzondere muziek extra aandacht te besteden in de vorm van een eendags festival. Een dergelijk festival bestaat al wel in andere landen, waaronder Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, en heeft daarom nu een plaats in één van de meest cultuurrijke steden van Europa: Amsterdam.

De concertserie, die Stichting Huygens-Fokker sinds vorig seizoen samen met het Muziekgebouw aan ’t IJ organiseert, leert dat er een divers publiek bestaat voor microtonale muziek dat niet alleen uit specialisten uit het vak bestaat maar ook uit luisteraars afkomstig uit alle windstreken van Nederland.

Voor het derde en voorlopig laatste seizoen organiseert Stichting Huygens-Fokker samen met het Muziekgebouw Pimp My Organ! Het gecomputeriseerde Fokker-orgel zal ook nu weer opgepimpt en bestuurd worden door laptops, al dan niet aangevuld met live-electronica. Nieuw zal zijn dat het 31-toonsorgel tijdens dit concert met speciale software via het internet live vanuit Australië zal worden bespeeld door de eigenzinnige componist/uitvoerder Warren Burt, die ook te zien zal zijn op een beeldscherm in de zaal. Op het programma staat verder o.a. Serpentine van de Amsterdamse componiste Christina Oorebeek, die een stuk schreef voor uitvoerder en laptop, waarbij de laptop de begeleiding vormt van een soort (orgel)pedaalconcert. Ook in Together van de Heemsteedse componist Wim de Ruiter wordt een laptop aan organist Ere Lievonen gekoppeld, maar hierbij staat niet vast hoe het stuk zal verlopen doordat de uitvoerder vrij is om binnen het muzikale materiaal zijn eigen pad te volgen. In Second WAKE van de Canadese componist Marc Sabat zal het Fokker-orgel volledig door de computer worden aangestuurd, waarbij het instrument zal worden aangevuld met subtiele elektronische klanken.

De 96-toons Carrillo-piano en het 31-toons Fokker-orgel zullen gedurende dit concert muzikaal met elkaar strijden en optrekken. Dit zal zich uiten in een nieuw werk van de componisten Torsten Anders and Martin Lo-A-Njoe, dat speciaal voor deze gelegenheid is gecomponeerd. Tevens zal een nieuw kort maar krachtig werk klinken van de bekende Mexicaans/Nederlandse componist Juan Felipe Waller voor ‘prepared’ Carrillo-piano en Fokker-orgel. De duidelijke strijd tussen de twee instrumenten zal zich verder vertalen in een impro-battle, uitgevoerd door de musici Maarten van Veen en Ere Lievonen. Daarnaast zal er bestaand werk uit het repertoire van deze bijzondere microtonale instrumenten worden gespeeld. Zo staat er op het programma Music for 16th tone piano and piano van Maarten van Veen en 3 epigrammen voor 31-toonsorgel van Hans Kox. Maar voordat deze stukken zullen worden ingezet zal de Carrillo-piano (dé nieuwe aanwinst van Stichting Huygens-Fokker) worden gepresenteerd door artistiek leider Sander Germanus.

Film en livemuziek op het 31-toonsorgel
Pianist en meester-improvisator Hugo van Neck begeleidt op het Fokker-orgel onder meer de fascinerende film El Hotel Eléctrico van Segundo de Chomón uit 1908, met in de hoofdrollen actrice Julienne Mathieu en de regisseur zelf. Deze korte curieuze film van Segundo de Chomón (1908) werd in stop-motion-techniek gemaakt. De film verhaalt over een echtpaar dat op huwelijksreis in een hotel terecht komt waar alles electronisch en uit zichzelf gaat. Het idee is duidelijk geïnspireerd op de komst van electriciteit, dat toentertijd speelde in grote delen van Europa. Segundo de Chomón maakte een groot aantal trucage films met een fantastische en soms sprookjesachtige inhoud.
Geestige, spannende en surrealistische scenes worden tijdens deze voorstelling van kleur voorzien door improvisaties op het 31-toonsorgel. Filmkenner en specialist in zwijgende film Theodore van Houten leidt El Hotel Eléctrico en de andere korte films op het programma in. Dit alles in de zojuist vernieuwde BAM Zaal met het Fokker-orgel dat van uiterlijk is veranderd en sinds deze zomer prachtig is aangelicht.

Een bijzonder cross-over concert met muziek van Claudio Monteverdi en tijdgenoten, alsook een korte 31-toons kameropera van de jonge Berlijnse componist en luitist Andreas Arend op basis van Monteverdi’s solo aria Lamento d’Arianna, het enige overgebleven deel uit zijn opera L’Arianna dat helaas verloren is gegaan. Op het programma staan composities van Biagio Marini, Andreas Oswald, Claudio Monteverdi en anderen. Zij hielden zich deels bezig met bijzondere theorieën over muziek, zoals chromatiek, thematische coherentie en stemmingen, dat in die tijd leidde tot nieuwe doch aansprekende muziek.

Organist Ere Lievonen brengt dit concert hoog boven ’t IJ spannende en begoochelende 31-toons muziek ten gehore. Naast het feit dat er op het Fokker-orgel gloednieuw werk zal klinken, waaronder een compositie van Wim de Ruiter en James Hewitt, zal er onder andere oude muziek uitgevoerd worden van Johann Jacob Froberger. Deze muziek is in de middentoonstemming gecomponeerd, een stemming waarop het Fokker-orgel is gebaseerd en waarbij de halve tonen niet op gelijke afstand van elkaar staan. Mede hierdoor kunnen er zuivere tertsen en kleine septiemen tot klinken worden gebracht. De muziek van Bach zal tijdens dit concert een andere glans krijgen doordat zijn muziek oorspronkelijk voor de gelijkzwevende 12-toons-stemming gecomponeerd is. Op het programma staan verder twee eerder voor het Fokker-orgel gecompo-neerde werken, te weten een gouden oude van Hans Kox en een werk uit 2010 voor uitvoerder én laptop van Martin Lo-A-Njoe.

Gamelan is kenmerkend voor de Indonesische klassieke muziek. 31-toonsmuziek is een typisch Nederlandse uitvinding die hier tot ontwikkeling is gebracht. In de 31-toonstemming van het Fokker-orgel liggen mogelijkheden om exotische melodieën en harmonieën weer te geven, zoals die worden toegepast bij de verschillende soorten gamelan. Zo kan de kwint in drieën gedeeld worden, wat neerkomt op de Balinese toonladder met 6/5 secunden. Deze klanken sluiten goed aan bij de pelog en slendro-stemmingen van metallofonen, gongketels en drums waaruit de Balinese en Javaanse gamelan onder andere bestaat. De slagwerkers Robbert van Hulzen en Clara de Mik, beiden specialist in het bespelen van de gamelan, zullen Ere Lievonen (Fokker-orgel) gedurende dit markante concert muzikaal vergezellen. Een smeltkroes aan exotische klanken zal hierbij het resultaat zijn.

Wegens groot succes in december 2009, nu het vervolg op Pimp My Organ! Het gecomputeriseerde Fokker-orgel zal gedurende dit concert wederom bestuurd worden door laptops. Hiervoor hebben twee componisten een nieuw werk gecomponeerd. Via de nieuwste elektronische mogelijkheden zal het 31-toonsorgel ook nu weer worden uitgebreid, opgepimpt en van gedaante veranderen!
De werken van Verduin, Benard, Pfeiffer en Mensingh zijn eerder in 2010 in première gegaan tijdens de Gaudeamus Muziekweek en zullen nu voor het eerst in de Fokker-orgel concertserie gespeeld worden. Daarnaast zal fluitist Jos Zwaanenburg samen met organist Ere Lievonen een eigen (gereviseerde) compositie uitvoeren. Naast een première van de Mexicaanse componist
Sebastian Velasco is er een nieuw werk te beluisteren van de New Yorkse componist en Gaudeamus Muziekprijs-winnaar van 2007, Christopher Trapani, die onder supervisie van meestercomponist/ spectralist Tristan Murail aan dit stuk heeft gewerkt.

Deze voorstelling brengt film en live muziek samen in een bioscoop van ongetemperde tonen. Pianist en meester-improvisator Hugo van Neck begeleidt op het Fokker-orgel de fascinerende film Aelita van Yakov Protazanov uit 1924, met in de hoofdrollen o.a. Yuliya Solntseva, Igor Ilyinsky en Nikolai Tsereteli. In de BAM Zaal zullen slechts de orgelpijpen en de filmbeelden te zien zijn. Spannende, dramatische en grappige scenes worden gedurende deze voorstelling kracht bijgezet door de klanken van het 31-toonsorgel. De film zal om 11 uur worden ingeleid door filmkenner Theodore van Houten.

Aelita is een vroege SF-film (1924) afkomstig uit de Sovjetunie. Een ingenieur, genaamd Los ontvlucht zijn overspelige geliefde door naar Mars af te reizen om daar de plaatselijke koningin (Aelita) te ontmoeten. Los bouwt een schip om naar Mars te vliegen omdat hij verliefd is op Aelita, de regentes, die hij in zijn droom heeft ontmoet. In werkelijkheid is hij getrouwd met Natacha die vluchtelingen verzorgt.
De grote attractie van deze film zijn de ideeën die men toentertijd had over ruimtereizen en buitenaardse beschavingen. Ondanks dat de film AELITA onder de bolsjewistische propagandafilms gerekend kan worden, waarin het Rusland van 1921 wordt vergeleken met de kapitalistische planeet Mars, is de film een meesterwerkje met bijzondere decors en kostuums.

Gedurende dit concert zal het Fokker-orgel onderdeel zijn van een nieuw zevenkoppig ensemble voor microtonale muziek, genaamd Ensemble SCALA, voorheen het Huygens-Fokker Ensemble. De bezetting is Fokker-orgel, 31-toonsgitaar, altviool, dwarsfluit, klarinet, masterkeyboards en slagwerk. De musici zijn allen specialisten op het gebied van microtonale muziek, die in deze samenstelling de grenzen zullen verkennen van de kleurrijke 31-toonsstemming van het Fokker-orgel. Er zal een scala aan nieuwe klanken ten gehore gebracht worden, waarbij er naast nieuw werk, waarin gecomponeerde muziek zelfs samengaat met een vorm van improvisatie, tevens bestaand werk uit de 16de en 17de eeuw klinkt. Op het programma staan werken van o.a. René Samson, Steffen Krebber, Ned McGowan, John Bull en Nicola Vicentino.

Tijdens dit concert zal organist Ere Lievonen een aantal nieuwe 31-toonswerken ten gehore brengen. Onder andere de Vlaamse componist Bert Van Herck en de Nederlandse componiste Christina Oorebeek zijn gevraagd een nieuw stuk voor het Fokker-orgel te componeren. Van Sander Germanus zal er tevens een ouder werk (2002) voor dit microtonale instrument in première gaan dat volledig door laptop zal worden uitgevoerd. Ook oude muziek komt tijdens dit concert aan bod. Zo zal er vroege barokmuziek van de onbekende maar vooruitstrevende componisten Ascanio Mayone, Giovanni Maria Trabaci en Tarquinio Merula klinken; muziek die in de middentoonstemming van het unieke Fokker-orgel bijzonder tot zijn recht komt.

Op zondag 12 september 2010 vindt er in de BAM Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ een bijzonder concert op het Fokker-orgel plaats in het kader van de Gaudeamus Muziekweek. Maar liefst 10 premières staan op het programma waar 11 componisten speciaal voor deze gelegenheid aan hebben gewerkt. Deze microtonale composities worden uitgevoerd door organist Ere Lievonen of door laptops, eventueel aangevuld met audio. De componisten zijn Janco Verduin, Steffen Krebber, Hector Bravo Benard, Martin Lo-A-Njoe, Michiel Mensingh, François Gabriel Madden, André Douw, Sean Winters, Christian Pfeiffer, Joseph Michaels en Iván González Escuder.

Ter gelegenheid van de tachtigste verjaardag van componist Hans Kox op 19 mei 2010 organiseert Stichting Huygens-Fokker in samenwerking met het Muziekgebouw aan ’t IJ op 30 mei een uniek concert rond Kox’ gehele 31-toons oeuvre. Dit oeuvre is ontstaan door het bijzondere contact dat Hans Kox tussen de vijftiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw met professor Adriaan Fokker onderhield. Zijn strijkkwartet, zijn stuk voor vioolduo en piano en zijn andere microtonale werken zullen worden uitgevoerd. Zo staat o.a. het stuk voor vioolsolo en zijn dromerige Vues des Anges voor viool en bariton op het programma, gezongen door Tiemo Wang. Tevens zal organist Ere Lievonen werken voor het Fokker-orgel ten gehore brengen, zoals het Larghetto, 3 epigrammen voor 31-toonsorgel en Passacaglia en Koraal. De vaste organist van het Fokker-orgel zal dit concert worden vergezeld door een nieuwe generatie gedreven uitvoerders van microtonale muziek op viool, altviool en cello.

Organist Joop van Goozen, sinds de jaren negentig specialist in de bespeling van het Fokker-orgel, brengt in dit concert een interessante verzameling oude en nieuwe 31-toonsmuziek ten gehore. Zo klinken er naast oude meesters van de middentoonstemming, zoals Michelangelo Rossi en Johann Jakob Froberger, ook beproefde stukken uit het vaste repertoire, waaronder een werk van Peter Schat en een nog onbekend werk van Henk Badings. Fluitist Jos Zwaanenburg, tevens bekend als componist en bespeler van de open-kleppenfluit, zal als gast samen met Joop van Goozen zijn nieuwe compositie This tight and spiced up ring of fire found some higher ground voor Fokker-orgel en live elektronica uitvoeren. Als intermezzo staat tevens het spannende Equilibrium (2009) van Danny de Graan op het programma, waarbij het 31-toonsorgel en meerdere speakers worden aangestuurd door een laptop.

De meesterlijke improvisator en componist Guus Janssen bespeelt en beroert tijdens dit concert het microtonale Fokker-orgel en maakt daarbij gebruik van zowel een 12-toons toetsenbord als het 31-toons klavier. Speciale gast is klarinettist/saxofonist David Kweksilber, met wie Janssen de afgelopen jaren regelmatig heeft gemusiceerd en die hem ook nu tijdens een aantal improvisaties muzikaal zal vergezellen. Voor dit programma zal Janssen keuzes maken uit werken van John Bull, Duke Ellington en Guus Janssen zelf. Tevens zal een werk van Kweksilber te beluisteren zijn, naast improvisaties op een micromodale blues en in een ‘ongetemde’ stemming. Exclusief voor dit concert heeft Janssen enkele thema’s voor het Fokker-orgel gecomponeerd, aan de hand waarvan hij onder meer de mogelijkheden van het improviseren met microtonaliteit zal beproeven. Als u wilt weten waar dit toe leidt en op zoek bent naar een ander geluid, dan moet u zeker komen luisteren naar dit spannende en onvoorspelbare concert!

In het kader van het Chinese Opera Weekend organiseert Stichting Huygens-Fokker in samenwerking met het Muziekgebouw aan ’t IJ een concert rond de Chinese erhu en het Nederlandse 31-toonsorgel, dat in de BAM Zaal van het Muziekgebouw te beluisteren is. Het Fokker-orgel is een typisch Nederlands instrument dat door zijn bijzondere microtonale stemming (of temperatuur) toonsafstanden zuiverder kan benaderen. De erhu, in Westerse landen beter bekend als “Chinese viool”, is een tweesnarig strijkinstrument dat regelmatig als solo-instrument en als instrument in ensembles en orkesten wordt gebruikt. Doordat de oorsprong van de erhu terug te voeren is naar instrumenten die meer dan 1000 jaar geleden in China geïntroduceerd werden, is er door de eeuwen heen een bijzondere muziektraditie en speelwijze op het instrument ontwikkeld.
Organist Ere Lievonen en erhu-speelster Fang Weiling zullen tijdens dit concert samen op zoek gaan naar overeenkomstige temperaturen door onder meer te improviseren op een Chinees thema en een Chinese compositie uit te voeren. Verder staan op het programma variaties op de Bagatelle “Chinees” van Adriaan Fokker, Suite van kleine stukken voor 31-toonsorgel van Henk Badings en een geheel nieuw werk van Joke Kegel, genaamd Imaginary City, voor erhu en Fokker-orgel.

Het Fokker-orgel zal tijdens dit verrassende concert bestuurd worden door laptops. Verschillende componisten, waaronder Marc Sabat, Danny de Graan, Rozalie Hirs en Jos Zwaanenburg zullen een compositie voor het via MIDI bestuurbare Fokker-orgel componeren of met live-elektronica gaan werken. Daarnaast wordt er een compositie van Conlon Nancarrow ten gehore gebracht (mét elektronica en in een reinere stemming) en geïmproviseerd door Hubert-Jan Hubeek op een digitale saxofoon (gekoppeld aan het Fokker-orgel). Het 31-toons orgel zal, via de nieuwste elektronische mogelijkheden, worden uitgebreid, opgepimpt en van gedaante veranderen.

Tijdens dit bijzondere barokprogramma wordt, door middel van versieringen, enharmonisch toongebruik en barokimprovisaties, onderzocht wat voor effect het bestaan van een instrument als het Fokker-orgel zou hebben gehad op de muziek uit de tijd van Christiaan Huygens. Uit onderzoek is gebleken dat het gebruik van extra tonen/toetsen (om bij te kunnen stemmen) heeft geleid tot onconventioneel gebruik van chromatische microtonen door enkele componisten uit de 17de eeuw. Aan de hand van werken van componisten als Trabaci, Delusse, Huygens, Monteclair en Rossi zal barokensemble La Barca Leyden de muziekgeschiedenis zo nodig trachten te herschrijven.

Organist Ere Lievonen, naast Joop van Goozen de nieuwe bespeler van het Fokker-orgel, zal tijdens dit concert fascinerende 31-toons muziek ten gehore brengen. Naast het feit dat er op het Fokker-orgel nieuw werk zal worden uitgevoerd, waaronder de compositie Forma van Danny de Graan, zullen er stukken klinken van oude meesters van de middentoonstemming, waaronder een werk gecomponeerd door de beroemde Amsterdammer Jan Pieterszoon Sweelinck. Tevens zullen deze ochtend composities klinken uit het historische repertoire van het instrument, van o.a. Henk Badings en Ivan Wyschnegradsky.

Na 10 jaar uit het zicht verdwenen te zijn geweest heeft het Fokker-orgel een vaste plaats gekregen in de BAM Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ. Dit unieke 31-toons instrument heeft na een grondige renovatie en de toevoeging van MIDI-in en MIDI-out een reeks extra muzikale mogelijkheden gekregen, die voor zowel componisten en musici als publiek verrassend zijn.
Deze middag biedt de Gaudeamus Muziekweek en Stichting Huygens-Fokker componisten de kans om kennis te maken met dit microtonale orgel. Naast tekst en uitleg zal er een demonstratie gegeven worden van de diverse mogelijkheden door middel van een aantal korte uitvoeringen. Daarnaast zal een bondige presentatie plaatsvinden over de software die gebruikt kan worden om 31-toons muziek te componeren. Geïnteresseerde componisten die het komende seizoen werk componeren voor het Fokker-orgel maken kans uitgevoerd te worden tijdens de Gaudeamusweek 2010.
Gepresenteerd door Sander Germanus (directeur Stichting Huygens-Fokker), met medewerking van Ere Lievonen (Fokker-orgel), Manuel Op de Coul (demonstratie software Scala voor microtonaliteit) en Danny de Graan (uitleg over technische aspecten v/h Fokker-orgel).

Na de renovatie van het Fokker-orgel zal de terugkeer van dit bijzondere instrument in de muziekwereld gevierd worden met een verrassend inwijdingsconcert. Er zal een dwarsdoorsnede van het concertaanbod van seizoen 2009-2010 te horen zijn, waaronder hoogtepunten uit het repertoire van het Fokker-orgel door organist Joop van Goozen, improvisaties door Guus Janssen, oude muziek door La Barca Leyden en een demonstratie van de nieuwste mogelijkheden op het Fokker-orgel door componist Danny de Graan. Presentatie: Sander Germanus (directeur/artistiek leider Stichting Huygens-Fokker).

Het Fokker-orgel werd gebouwd in 1950 in opdracht van professor Adriaan Fokker, die de wens had om 31 tonen per octaaf hoorbaar te maken. Dit ogenschijnlijk willekeurige aantal is gebaseerd op de theorieën van Christiaan Huygens, wiens doel het was om een zuiverder resonantie te bereiken met de toetsinstrumenten van zijn tijd, de 17e eeuw. In de twintigste eeuw werden de microtonale mogelijkheden van het Fokker-orgel, in zowel melodisch als harmonisch opzicht, een belangrijke inspiratiebron voor componisten. Van 1950 tot 2000 werd het orgel regelmatig ingezet voor concerten op zondagmiddagen in het Teylers Museum in Haarlem. Componisten als Peter Schat, Hans