21 mei 2023

De grenzen van de middentoonstemming

Twee van Nederlands meest getalenteerde jonge musici, organist Laurens de Man en violiste Ruña ’t Hart, gaan op zoek naar de grenzen van de middentoonstemming. In deze ongelijkzwevende stemming, die gangbaar was in de renaissance en vroege barok, klinkt muziek kleurrijker en zuiverder dan we misschien ooit hebben gehoord. Helaas heeft de middentoonstemming ook zijn grenzen. Dat is de prijs die betaald wordt voor de volledig reine tertsen die het herbergt. De zuiverheid van de kwinten is minimaal opgeofferd ten gunste van de tertsen. Hierdoor kun je niet ongelimiteerd van de ene naar de andere toonsoort gaan (‘moduleren’) zonder dat er onaangename samenklanken ontstaan. Bij toonaarden met meer dan drie kruisen of twee mollen krijg je te maken met de wolfskwint en wolfstertsen die zo vals zijn dat ze ‘huilen als een wolf’.
De musici verkennen verschillende oplossingen die door de jaren zijn gevonden om de ‘orgelwolf’ te temmen. Een daarvan is het 31-toonssysteem, dat al in 1555 als eerste werd uitgedacht door de Italiaanse muziektheoreticus en componist Nicola Vicentino. Een andere oplossing waren composities waarin meer dan 12 tonen te horen zijn. Zoals de vioolsonate van Georg Muffat waarin in totaal 17 tonen worden gebruikt en de Composizione di te Generi van de Italiaanse musicoloog Giovanni Battista Doni. Musicoloog Martin Kirnbauer noemt dit ook wel ‘Vieltönige Musik’ (veeltonige muziek). Het werd oorspronkelijk gespeeld op een klavier met extra toetsen om de wolfskwint op sommige punten te vermijden en iets verder te kunnen moduleren. Op deze manier konden de grenzen wat worden opgerekt.
Het Fokker-orgel is de ultieme oplossing om de beperkingen van de middentoonstemming op te heffen. De stemming van dit instrument is op de middentoonstemming gebaseerd, maar heeft extra tonen zodat er wél gemoduleerd kan worden naar alle toonsoorten. Er zijn dus geen grenzen meer. Daarmee is het 31-toonsorgel een ideaal vehikel om de wonderlijke wereld van de middentoonstemming (en vooral de grenzen daarvan) te verkennen. Laurens de Man licht de muziek toe en helpt de luisteraar zo op weg. Hij zal niet alleen op het Fokker-orgel te horen zijn, maar ook zijn eigen middentoon-clavichord bespelen. Dit is een van de oudste toetseninstrumenten uit Europa met snaren. Het speelde vooral in de kamermuziek uit de 17e en 18e eeuw een grote rol. De klank is relatief zacht, en lijkt wel wat op die van een luit.

Programma

Girolamo Frescobaldi (1583-1643) – Uit: Fiori musicali (1635); Messa degli Apostoli
– Toccata avanti il Recercar
– Recercar cromaticho post il Credo
– Canzon dopo l’epistola
– Recercar con obligo di cantare la quinta parte senza toccarla *

Nicola Vicentino (1511-1576) – Madonna, il poco dolce
Uit: L’antica musica ridotta alla prattica moderna (Rome, 1555)

Giovanni Battista Doni (1595-1647) – Composizione di te Generi *
Uit: Lyra Barberina Amphichordos (Florence, 1763)

Anoniem (Italië, ca. 1560) – Zonder titel
Uit: Coimbra Ms. Mus. 48, fol. 85v–86r

Michelangelo Rossi (1602-1656) – Toccata settima
Uit: Toccate e corenti d’intavolatura d’organo e cimbalo (Rome, 1657)

Johann Jakob Froberger (1616-1667) – Meditation sur ma mort future
– Toccata XX
– Capriccio XVI

Charles van Hemelrijck (1981) – Lamentations

Johann Sebastian Bach (1685-1750) – Kleines harmonisches Labyrinth, BWV 591

Georg Muffat (1653-1704) – Sonata a Violino solo in D (Praag, 1677)

Violiste Ruña ‘t Hart (Amsterdam, 1992) speelt als soliste en pleitbezorgster van kamermuziek een breed repertoire, uiteenlopend van barok tot hedendaagse muziek. In december 2016 ontving zij de prestigieuze vioolbeurs van het Kersjes Fonds, een belangrijke prijs die ieder jaar wordt uitgereikt aan een jong viooltalent in Nederland.
Ruña begon op tweejarige leeftijd met vioolspelen. Vanaf haar tiende studeerde ze bij de bekende viooldocente Coosje Wijzenbeek en een jaar later werd ze toegelaten tot de School voor Jong Talent van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. In 2011 begon Ruña haar studie aan het Conservatorium van Amsterdam bij Vera Beths. Ze behaalde haar masterdiploma in september 2018 met de onderscheiding cum laude. Aangezien Ruña zich ook interesseert voor de historische uitvoeringspraktijk, volgde zij tijdens haar studie tevens lessen van Shunske Sato, zowel op moderne als op barokviool. Ze is lid van het Vespucci Kwartet, dat in 2019 een CD presenteerde. Ruña speelt op een viool van de achttiende-eeuwse Italiaanse bouwer Landolfi.

Laurens de Man (‘s-Hertogenbosch, 1993) is een veelzijdig musicus. Hij studeerde piano, orgel en bijvak klavecimbel bij respectievelijk Jacques van Oortmerssen, David Kuyken en Johan Hofmann aan het Conservatorium van Amsterdam. Hij vervolgde zijn studie orgel bij Leo van Doeselaar aan de Berlijnse Universität der Künste en rondde die in 2019 af met de hoogste cijfers. Laurens won diverse prijzen als pianist en organist, bij concoursen in Den Haag (Prinses Christina Concours, 1e prijs), Würzburg (Klavierwettbewerb J.S. Bach), Groningen (Martini Organ Competition, 1e prijs) en Freiberg (Silbermann Wettbewerb, 1e prijs), waar hij “ECHO Young Organist of the Year 2020” werd. In 2018 won hij de Sweelinck-Mullerprijs. Onder andere als pianist van het Chimaera Trio speelt en arrangeert hij kamermuziek uit vier eeuwen muziekgeschiedenis. Sinds 2012 is Laurens hoofdorganist van de Utrechtse Janskerk; in seizoen 2022-2023 is hij “Organist in Residentie” van het Contiusorgel te Leuven. Aan het Conservatorium van Amsterdam is hij verbonden als docent bijvak klassiek piano voor jazzpianisten.

Ondersteuning

Dit programma werd mede mogelijk gemaakt door: Amsterdams Fonds voor de KunstGemeente Amsterdam (stadsdeel Oost).

Tevens het SNS REAAL Fonds – nu Fonds 21 (renovatie Fokker-orgel), het Prins Bernhard Cultuurfonds (renovatie Fokker-orgel), het Muziekgebouw aan ’t IJ en Stichting Huygens-Fokker.

Fokker-orgelconcert

Zondag 21 mei 2023, 11.00 uur
Toegangsprijs €15,50 (€12,50 kortingskaart)

Kleine Zaal, Muziekgebouw aan ’t IJ
Piet Heinkade 1, 1019 BR Amsterdam

Uitvoerenden

Laurens de Man, Fokker-orgel & clavichord
Ruña ‘t Hart, viool