6 oktober 2024

Memorials

Dit concert staat in het teken van belangrijke internationale componisten, maar ook componisten die voor het 31-toonsorgel hebben gecomponeerd en in 2024 een kroonjaar beleven. Het resultaat is een bont memorial programma. Zo is het in 2024 precies 100 jaar geleden dat Giacomo Puccini (1858-1924) overleed. De illustere Italiaanse Puccini is een van de bekendste operacomponisten. De manier waarop hij met klanken atmosfeer opbouwde zou de basis leggen voor de latere bioscoopmuziek. Minder bekend is dat hij als kerkorganist begon. “Crisantemi” van Puccini past goed bij het thema van het concert. Het stuk is zelf een elegie ter nagedachtenis aan een overleden vriend van hem. Het is oorspronkelijk voor strijkkwartet, maar wordt in een arrangement van Ere Lievonen op orgel uitgevoerd. In 2024 is het eveneens 200 jaar geleden dat Anton Bruckner (1824-1896) geboren werd, en 150 jaar geleden dat Arnold Schönberg (1874-1951), Gustav Holst (1874-1934) en Charles Ives (1874-1954) het levenslicht zagen.
De Oostenrijkse componist Bruckner stond vooral bekend om zijn symfonieën en gewijde muziek. Hoewel hij een fenomenaal organist was, zijn er maar weinig orgelcomposities van zijn hand. Het indrukwekkende werk dat wordt gespeeld is een arrangement van zijn Symfonie nr. 3. De Oostenrijker Arnold Schönberg wordt als grondlegger van de twaalftoonsmuziek tot de invloedrijkste componisten van de twintigste eeuw gerekend. Ondanks dat hij geen kenner van het orgel was, schreef hij in 1941 zijn enige twee orgelwerken, namelijk het perfect afgeronde Rezitativ für Orgel en het onvoltooide Sonate voor orgel, waar fragmenten van op het programma staan. De Britse componist Gustav Holst verdiende bij als kerkorganist. Uit zijn beroemde orkestsuite The Planets (1914-1916) is van het intrigerende deel Saturnus gespeeld, in een speciaal arrangement met gastmusicus Melle Weijters op gitaar. Dit deel wordt gekenmerkt door zijn trage tempo en contemplatieve, sombere sfeer. Holst legt de essentie van Saturnus vast, het astrologische symbool van tijd en veroudering, door een langzaam, statig tempo te hanteren en gebruik te maken van rijke orkestratie. De muziek weerspiegelt een gevoel van de onvermijdelijkheid van het verstrijken van de tijd en het gewicht van de jaren. De compositie begint met een mysterieuze, bijna onheilspellende sfeer, die geleidelijk opbouwt naar een krachtige climax voordat hij zich terugtrekt in een rustig, reflecterend einde. De Amerikaanse componist en organist Charles Ives (1874-1954) was een echte pionier. Hij paste vernieuwingen eerder toe dan welke andere componist ook. Hij speelde ook graag met microtonen.  En soms zette hij melodieën in een andere harmonische context, zoals in Adeste Fidelis in an Organ Prelude dat op het programma staat. Dit beroemde kerstlied dat lijkt te ontsporen blijkt een prachtige hommage aan Charles Ives.
Van de componisten die voor het 31-toonsorgel hebben geschreven is de relatief onbekende violist en microtonaal denker Leo de Vries (1924-2018) er één. Hij kwam als student in aanraking met het 31-toonsyssteem en componeerde onder andere acht stukken voor 31-toonsorgel. Als trouwe bezoeker van onze concertserie mag hij vandaag niet ontbreken. Ook Anton de Beer (1924-2000), de vroegere organist van het Fokker-orgel, is honderd jaar geleden geboren. Hij heeft in zijn productieve leven rond de 17 werken in het 31-toonssysteem geschreven, die speelbaar zijn op het Fokker-orgel. Van hem klinkt het werk Music for the Archiphone, dat oorspronkelijk is geschreven voor archifoon, een analoog elektronisch 31-toonsinstrument, gebouwd in 1970 in opdracht van Adriaan Fokker en Anton de Beer. Dankzij de toevoeging van digitale orgelregisters zal het Fokker-orgel waar nodig omgetoverd worden tot een groot romantisch orgel, bijvoorbeeld voor het werk van Bruckner.
Het concert eindigt met In a Sentimental Mood, waarbij Melle Weijters wederom bij het orgel aanschuift. Deze tijdloze jazzklassieker is gecomponeerd door de jazzlegende Duke Ellington. De eerste versie van het stuk was puur instrumentaal. Later voegde Irving Mills, een muziekuitgever, teksten aan de compositie toe, geschreven door Manny Kurtz. Door de toevoeging van teksten veranderde het instrumentale stuk in een vocale jazzstandaard. Het nummer werd voor het eerst opgenomen door Duke Ellington and His Orchestra in 1935, met de zang van Ivie Anderson. Door de jaren heen is In a Sentimental Mood opgenomen en uitgevoerd door talloze artiesten, waardoor zijn plaats als een van de blijvende klassiekers op het gebied van de jazzmuziek is verstevigd.

Programma

Anton Bruckner – Fragmenten uit deel 1 en 4 van Symfonie nr. 3 (arr. Sigfrid Karg-Elert)

Charles Ives – Adeste Fidelis in an Organ Prelude

Leo de Vries – Delen uit 8 movements

Gustav Holst – Saturn uit The Planets (arr. M. Weijters / E.Lievonen)

Anton de Beer – Kleine suite

Arnold Schönberg – Sonate voor orgel (fragment)

Giacomo Puccini – Crisantemi

Duke Ellington – In a Sentimental Mood (arr. M. Weijters)

Ondersteuning

Dit programma werd mede mogelijk gemaakt door: Amsterdams Fonds voor de KunstGemeente Amsterdam (stadsdeel Oost).

Tevens het SNS REAAL Fonds – nu Fonds 21 (renovatie Fokker-orgel), het Prins Bernhard Cultuurfonds (renovatie Fokker-orgel), het Muziekgebouw aan ’t IJ en Stichting Huygens-Fokker.

Fokker-orgelconcert

Zondag 6 oktober 2024, 11.00 uur
Toegangsprijs €17,50 (€14,- kortingskaart)

Kleine Zaal, Muziekgebouw aan ’t IJ
Piet Heinkade 1, 1019 BR Amsterdam

Uitvoerenden

Ere Lievonen, Fokker-orgel
m.m.v. Melle Weijters, elektrische 31-toonsgitaar