Voor het Fokker-orgel ontwikkelt het retro-futuristische ensemble ‘gamut inc’ een nieuwe compositie waarin het pijporgel wordt benaderd als een akoestische synthesizer én sampler. Dit concert vullende programma bestaat uit eigen werk, speciaal geschreven voor het microtonale 31-toonsorgel. Dankzij de goede benadering van de reine stemming van het orgel, opent het instrument een klankwereld die herinnert aan de vroege dagen van de elektronische muziek, zoals die in de jaren vijftig werd ontwikkeld in de studio’s van Keulen en Warschau.
Dat het orgel kan worden beschouwd als een vorm van additieve synthesizer is al langer bekend: orgelpijpen met verschillende timbres worden gecombineerd tot complexe klankmengsels. Maar gamut inc gaat hierin een stap verder. Geïnspireerd door de fonorealistische concepten van Peter Ablinger onderzoeken zij hoe audiogegevens kunnen worden omgezet in boventoonstructuren. Het orgel fungeert daarbij niet alleen als synthesizer, maar ook als sampler, waarin klanken worden gereproduceerd en getransformeerd via additieve en subtractieve technieken. Door gebruik te maken van de microtonale gradaties van de 31-toonsstappen ontstaan resynthesetechnieken, complexe zwevingsverschijnselen, spectrale interferenties en langzaam verschuivende harmonische velden, opgebouwd uit nauwkeurig gestemde akkoordlagen.
Het duo gamut inc werd in 2013 in Berlijn opgericht door Marion Wörle (computermusicus, grafisch ontwerper en componist) en Maciej Śledziecki (componist en gitarist). Samen ontwikkelen zij elektroakoestische muziek, innovatief muziektheater en computergestuurde muziekmachines. Sinds 2019 werken zij intensief met computerbestuurbare pijporgels, waarmee zij wereldwijd reizen om nieuwe composities te realiseren voor zogenoemde ‘hyperorgels’ in kerken en concertzalen. In 2021 initieerden zij bovendien hun eigen festival AGGREGATE, gewijd aan computergestuurd orgel en elektronica, waarvoor zij internationale gastcomponisten uitnodigden.
In dit concert richten Wörle en Śledziecki zich op het Amsterdamse Fokker-orgel, dat sinds de renovatie van 2008–2009 beschikt over een MIDI-interface en in een studie van Harvard in 2008 is geïdentificeerd als een van de eerste hyperorgels ter wereld. De in de jaren tachtig ontwikkelde MIDI-technologie maakt het mogelijk om het orgel via de computer aan te sturen, waarbij algoritmische compositieprogramma’s een intuïtieve en flexibele manier van componeren bieden. Duizenden noten en parameters kunnen in real time worden gegenereerd en gemanipuleerd, terwijl de klank nog altijd fysiek in de akoestische orgelpijpen ontstaat.
Het 31-toonsorgel schept met zijn negentien extra tonen in het octaaf nieuwe technische en klankmatige mogelijkheden, waaronder het verfijnd creëren en manipuleren van boventoonstructuren. In hun composities onderzoeken Wörle en Śledziecki stilistische middelen die uitsluitend mogelijk zijn dankzij programmeerbaarheid en computeraansturing: geautomatiseerde registerwisselingen, gelijktijdige tempi, fonkelende toonmassa’s, complexe polyritmes, fladderende klankpatronen en glijdende overgangen tussen tonaal, ruisachtig en ritmisch materiaal. Het pijporgel wordt daarbij ingezet als klankmachine en akoestische synthesizer. Het resultaat is een organische, futuristische orgelklank die het vertrouwde instrument opnieuw uitvindt en het een radicaal hedendaagse stem geeft.

Organist Laurens de Man, bariton Ben Kazez en violiste Paula Pérez Romero geven een bijzonder concert rond de muziek van Constantijn Huygens. Deze Nederlandse dichter, diplomaat, geleerde, architect, componist en vader van de natuurkundige Christiaan Huygens, die in de muziekwereld bekend is geworden als de uitvinder van de Nederlandse 31-toonsstemming, heeft een schijnbaar enorm muzikaal oeuvre gecomponeerd. Hier is echter niet veel van overgeleverd. Gelukkig heeft de intrigerende bundel Pathodia sacra et profana, met daarin 39 stukken voor zangstem en basso continuo, de afgelopen eeuwen overleefd en is daarmee een mooi uitgangspunt voor dit concert. In de intieme akoestiek van de Kleine Zaal in het Muziekgebouw en met de expressieve middentoonstemming van het Fokker-orgel is zijn muziek bijzonder goed op zijn plek. Naast Constantijn Huygens klinkt er muziek van tijdgenoten en het enige overgeleverde werk van zijn zoon Christiaan, namelijk de Courante in E-mineur uit 1661, in een bewerking van Laurens de Man. Verder staan er modernere werken op het programma, waaronder de Lamentations uit 2014 van de Franse componist Charles van Hemelryck en Vues des Anges uit 1959 van Hans Kox voor bariton en viool, beide gecomponeerd in de 31-toonsstemming.
De bundel Pathodia sacra et profana verscheen in 1647 en bevat geestelijke psalmen in het Latijn en wereldlijke airs en aria’s in het Frans en Italiaans. Op de partituur staat in plaats van de naam van de componist het cryptische ‘occupati’, meestal vertaald als ‘van een drukbezet man’. Huygens geeft hiermee aan dat hij geen beroepsmusicus is, maar een ‘functie voor het openbaar nut’ vervult, en dat het voor een heer van stand ongepast zou zijn een bundel onder eigen naam uit te geven. Het woord ‘pathodia’ is een samentrekking van ‘pathos’ en ‘odè’ (hartstocht en gezang) en wordt door de musicoloog Rudolf Rasch beschreven als een ‘Huygeniaans neologisme’. Rasch, die veel over de muziek van Constantijn Huygens heeft geschreven, is ook biograaf van Adriaan Fokker, de initiatiefnemer en bedenker van het Fokker-orgel, die dit 31-toonsorgel op zijn beurt heeft laten bouwen op basis van ideeën van Christiaan Huygens, de zoon van Constantijn.
De verschillende delen uit Pathodia sacra et profana worden door Laurens de Man op basis van sfeer en klank gekoppeld aan de andere werken op het programma, zoals de capriccio’s van de Duitse componist en organist Johann Jakob Froberger, die in contact stond Constantijn Huygens en muzikale bewonderaars van elkaar waren. Maar ook aan een canzona van Italiaanse componist en organist Girolamo Frescobaldi, die de leraar van Froberger was, en aan delen uit de Nederlandse verzamelbundel ’t Uitnemend Kabinet uit 1649. Hierdoor ontstaat een gevarieerd concert.
Laurens de Man, vaste tweede organist van het Fokker-orgel, is een veelzijdig musicus met affiniteit voor historische stemmingen en eigentijds repertoire. Als winnaar van de Nederlandse Muziekprijs voert hij regelmatig 17e-eeuwse muziek uit met bariton Ben Kazez, een expressieve zanger die reeds vele internationale podia heeft betreden, sinds hij in 2018 zijn masterdiploma aan de Guildhall School in Londen behaalde en hij ‘Britten Pears Young Artist’ werd. Hij en Laurens werken regelmatig samen met de Spaanse violiste en altvioliste Paula Pérez Romero, die in Den Haag studeerde en zich in Bazel heeft gespecialiseerd in historische uitvoeringspraktijk. Sinds 2019 is zij lid van het Orkest van de Achttiende Eeuw en daarnaast speelt zij altviool in de Genève Camerata. Samen brengen zij, naast een eerbetoon aan Constantijn Huygens, met Pathodia sacra et profana de rijkdom van de vroege Nederlandse muziek aan het licht.

Naast onze nieuwe website beschikt Stichting Huygens-Fokker over een uitgebreid online archief, dat grotendeels bestaat uit de inhoud van de voormalige website die vanaf 2008 online was. Hoewel de vormgeving van deze oude website inmiddels wat gedateerd is, bevat zij een schat aan informatie over microtonale muziek en alternatieve stemmingen. Daarom blijft dit online archief een essentieel onderdeel van de informatievoorziening van Stichting Huygens-Fokker. Het archief fungeert als een waardevol naslagwerk voor iedereen die zich wil verdiepen in de theoretische achtergronden van microtonaliteit. Wie dus dieper in deze materie wil duiken, vindt hier een rijke verzameling van inhoudelijke bijdragen in de vorm van artikelen over stemmingen en microtonale muziek. Anders dan het online archief is de nieuwe website van de stichting vooral gericht op het actuele publiek van onze Fokker-orgelconcerten, met onder andere een overzichtelijke agenda, informatie voor samenwerkingspartners en heldere introducties van diverse toonsystemen voor muziekprofessionals die zich nog aan het oriënteren zijn op dit fascinerende muziekgebied. De combinatie met de inhoud van onze oude website stelt ons in staat om artikelen uit het verleden te bewaren én toegankelijk te houden in de toekomst. Klik hier voor het online archief.