Het concert Spectacular Automatic Instruments staat volledig in het teken van de intrigerende wisselwerking tussen mens, machine en muziek. In de hoofdrol staan twee uitzonderlijke instrumenten: het microtonale Fokker-orgel en het Yamaha disklavier, een zelfspelende, computerbestuurbare vleugel. Deze unieke combinatie van akoestische traditie en digitale aansturing geeft componisten een breed scala aan mogelijkheden om muzikale ideeën vorm te geven die buiten het bereik van de conventionele uitvoeringspraktijk liggen. In dit concert presenteren meerdere componisten nieuwe werken die speciaal voor deze instrumenten zijn geschreven en deels door componisten live worden aangestuurd via laptop, waarmee de scheidslijn tussen uitvoering en programmering vervaagt.
Deze ochtend begint met een nieuw werk van Boyan Montero en Boris Bezemer, die zelf de aansturing van de instrumenten verzorgen. In deze compositie worden de karakteristieke eigenschappen van zowel het Fokker-orgel als het disklavier uitgelicht, waarbij de twee instrumenten elkaar klankmatig afwisselen en aanvullen in een intieme, bijna speelse dialoog. Daarna volgt een selectie uit Fossils I–VII van Arnold Marinissen, een werk waarin het disklavier in combinatie met live-elektronica klanken die de klanken van het disklavier in real time bewerken op manieren die fossilisatieprocessen oproepen, hoewel ze deze niet letterlijk nabootsen. Elk deel van het werk schetst een fascinerend beeld: van brokkelende fossielen die in zee verdwijnen of opgeraapt worden door een strandjutter, tot mysterieuze voetsporen en voorwerpen die in amber zijn versteend.
Een samenwerking van het Conlon Collective – bestaande uit Boris Bezemer, Christina Viola Oorebeek en Daniel Schorno – resulteert in een nieuw werk met de werktitel Soundclouds of Far Fly Sparkle!. Dit stuk combineert het Fokker-orgel en het Yamaha disklavier in een intrigerende samensmelting van klankwerelden, door gebruik van live-uitvoering, live-elektronica en fixed-media. Door de snaren en pijpen van deze instrumenten in uiteenlopende combinaties en fragmenten samen te voegen, ontstaan ‘geluidswolken’ die variëren van dicht en gestold tot transparant en vluchtig.
Vervolgens klinkt Toccatississimo & Hyperfugue van Janco Verduin voor solo Fokker-orgel. Deze compositie uit 2010 begint met een virtuoze toccata waarin het orgel eerst door de organist wordt bespeeld. Naarmate de toccata intenser wordt, neemt een laptop de aansturing van het MIDI-gestuurde orgel over, waarna het tweede deel, de hyperfugue begint. Dit resulteert in een boeiende samensmelting van menselijke en geprogrammeerde uitvoeringen.
Het duo Off<>zz – bestaande uit pianist Anne Veinberg en live coder Felipe Ignacio Noriega Alcaraz – presenteert een nieuw werk waarin de Carrillo-piano, het Fokker-orgel en het disklavier gezamenlijk tot klinken worden gebracht. Veinberg, sinds 2013 vaste bespeler van de Carrillo-piano, voegt met haar spel een bijzonder timbre toe aan het klankspectrum, terwijl Noriega via live coding de andere instrumenten in realtime bestuurt en daarmee het muzikale verloop vormgeeft.
Een kort maar indrukwekkend stuk voor solo disklavier is Manifesto  van Diogo Carrico. In dit werk, dat voortkomt uit Carrico’s eerste ontmoeting met het disklavier tijdens een artistieke residentie in 2023, worden vertrouwde klanken vervormd en omgevormd tot ongekende muzikale landschappen. Het stuk maakt gebruik van sensoren om handbewegingen van de pianist onmiddelijk over te brengen op de computer.
Als afsluiter klinkt Study No. 21 (‘Canon X’) van Conlon Nancarrow, een pionier op het gebied van geautomatiseerde pianomuziek door zijn gebruik van geprepareerde pianola’s. In deze briljante tempo-canon, onderdeel van zijn revolutionaire reeks Studies for Player Piano, bewegen twee stemmen zich in tegengestelde richtingen, versnellen en vertragen totdat ze elkaar kruisen en van rol wisselen – een vorm van contrapunt die slechts uitvoerbaar is met een mechanisch perfect werkend instrument. Dit werk benadrukt Nancarrows fascinatie voor contrapunt en vormt een passende afsluiting van een ochtend waarin technologie, compositie en klank samenkomen in een spectaculaire viering van automatische instrumenten en hun muzikale potentieel.

De middentoonstemming waar het Fokker-orgel in gestemd staat, maakt in deze tijd een belangrijke revival door. Niet alleen als een authentieke stemming voor historisch geïnformeerde uitvoeringen, maar ook als een creatief hulpmiddel voor hedendaagse componisten. De in Den Haag gevestigde Servische componist Ivan Vukosavljević componeerde tussen 2019 en 2022 acht werken voor solo-orgel in ¼-komma-middentoonstemming. Alle stukken werden in 2022 opgenomen op vijf verschillende historische orgels in middeleeuwse kerken verspreid over het platteland van Noord-Nederland: Kantens (1661), Krewerd (1531), Midwolde (1630/1660), Oosthuizen (1521) en Zeerijp (1651/1971). Dit resulteerde in het album Slow Roads (Elsewhere, 2023), waarop de doorgewinterde organist/klavecinist Tineke Steenbrink alle stukken uitvoert, met gastoptredens van Francesca Ajossa, Jan Hage en de Zuid-Afrikaanse organist en componist Lise Morrison, elk met één stuk.
De acht stukken van Slow Roads zijn eerder ook op historische 16e- en 17e-eeuwse orgels uitgevoerd, waarbij de middentoonstemming voor een prachtig zuivere klank voortbracht. Vooral in de context van oude muziek wordt de muziek hierdoor aanzienlijk fraaier en een ware belevenis. Met Slow Roads roept Vukosavljević op 21e-eeuwse wijze de klankwereld van de late middeleeuwen en renaissance op — een wereld waarin de uitvoerende organiste Tineke Steenbrink zich als een vis in het water voelt.
Met Slow Roads verkent Vukosavljević, die compositie studeerde aan de Universiteit van de Kunsten in Belgrado voordat hij in 2014 naar Nederland verhuisde om verder te studeren aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, de stemmingen en eigenaardigheden van de middentoonstemming, evenals een meditatief en contemplatief aspect van muziek. De hypnotische werken zijn deels geïnspireerd op de gevoelswereld van laatmiddeleeuwse en renaissancistische klaviermuziek waarin Vukosavljević nieuwe wegen onderzoekt. De middentoonstemming biedt in de hedendaagse muziek bovendien verrassend nieuwe klankkleuren, die Vukosavljević op originele wijze benut. Organiste Tineke Steenbrink, vooral bekend als artistiek leider van het barokensemble Holland Baroque, speelt deze werken vandaag op het Fokker-orgel en bezorgt de luisteraar een buitengewone klankervaring met de ongelijke halve tonen van de middentoonstemming. Door de 31 in plaats van 12 tonen van het Fokker-orgel is het met de extra tussentonen mogelijk om soms net andere keuzes te maken binnen de middentoonstemming, wat wellicht deze uitvoering van Slow Roads tot weer een nieuwe ervaring maakt.
Vukosavljević brengt in zijn composities uiteenlopende klankwerelden samen — van elektrische gitaren en elektronica tot westerse en niet-westerse traditionele instrumenten, maar ook het orgel. Zijn debuutalbum The Burning, gemaakt in samenwerking met Ensemble Klang uit Den Haag, verscheen in maart 2023. Zijn muziek wordt uitgevoerd door onder anderen HIIIT/Slagwerk Den Haag, Tatiana Koleva, Orkest de Ereprijs en vele anderen, zowel in Nederland als internationaal. Zijn werk is te horen op avontuurlijke en progressieve festivals zoals Rewire, Le Guess Who?, Gaudeamus Muziekweek, maar ook op klassieke festivals zoals het Lucerne Festival en Music In PyeongChang.

Naast onze nieuwe website beschikt Stichting Huygens-Fokker over een uitgebreid online archief, dat grotendeels bestaat uit de inhoud van de voormalige website die vanaf 2008 online was. Hoewel de vormgeving van deze oude website inmiddels wat gedateerd is, bevat zij een schat aan informatie over microtonale muziek en alternatieve stemmingen. Daarom blijft dit online archief een essentieel onderdeel van de informatievoorziening van Stichting Huygens-Fokker. Het archief fungeert als een waardevol naslagwerk voor iedereen die zich wil verdiepen in de theoretische achtergronden van microtonaliteit. Wie dus dieper in deze materie wil duiken, vindt hier een rijke verzameling van inhoudelijke bijdragen in de vorm van artikelen over stemmingen en microtonale muziek. Anders dan het online archief is de nieuwe website van de stichting vooral gericht op het actuele publiek van onze Fokker-orgelconcerten, met onder andere een overzichtelijke agenda, informatie voor samenwerkingspartners en heldere introducties van diverse toonsystemen voor muziekprofessionals die zich nog aan het oriënteren zijn op dit fascinerende muziekgebied. De combinatie met de inhoud van onze oude website stelt ons in staat om artikelen uit het verleden te bewaren én toegankelijk te houden in de toekomst. Klik hier voor het online archief.