Voor het Fokker-orgel ontwikkelt het retro-futuristische ensemble ‘gamut inc’ een nieuwe compositie waarin het pijporgel wordt benaderd als een akoestische synthesizer én sampler. Dit concert vullende programma bestaat uit eigen werk, speciaal geschreven voor het microtonale 31-toonsorgel. Dankzij de goede benadering van de reine stemming van het orgel, opent het instrument een klankwereld die herinnert aan de vroege dagen van de elektronische muziek, zoals die in de jaren vijftig werd ontwikkeld in de studio’s van Keulen en Warschau.
Dat het orgel kan worden beschouwd als een vorm van additieve synthesizer is al langer bekend: orgelpijpen met verschillende timbres worden gecombineerd tot complexe klankmengsels. Maar gamut inc gaat hierin een stap verder. Geïnspireerd door de fonorealistische concepten van Peter Ablinger onderzoeken zij hoe audiogegevens kunnen worden omgezet in boventoonstructuren. Het orgel fungeert daarbij niet alleen als synthesizer, maar ook als sampler, waarin klanken worden gereproduceerd en getransformeerd via additieve en subtractieve technieken. Door gebruik te maken van de microtonale gradaties van de 31-toonsstappen ontstaan resynthesetechnieken, complexe zwevingsverschijnselen, spectrale interferenties en langzaam verschuivende harmonische velden, opgebouwd uit nauwkeurig gestemde akkoordlagen.
Het duo gamut inc werd in 2013 in Berlijn opgericht door Marion Wörle (computermusicus, grafisch ontwerper en componist) en Maciej Śledziecki (componist en gitarist). Samen ontwikkelen zij elektroakoestische muziek, innovatief muziektheater en computergestuurde muziekmachines. Sinds 2019 werken zij intensief met computerbestuurbare pijporgels, waarmee zij wereldwijd reizen om nieuwe composities te realiseren voor zogenoemde ‘hyperorgels’ in kerken en concertzalen. In 2021 initieerden zij bovendien hun eigen festival AGGREGATE, gewijd aan computergestuurd orgel en elektronica, waarvoor zij internationale gastcomponisten uitnodigden.
In dit concert richten Wörle en Śledziecki zich op het Amsterdamse Fokker-orgel, dat sinds de renovatie van 2008–2009 beschikt over een MIDI-interface en in een studie van Harvard in 2008 is geïdentificeerd als een van de eerste hyperorgels ter wereld. De in de jaren tachtig ontwikkelde MIDI-technologie maakt het mogelijk om het orgel via de computer aan te sturen, waarbij algoritmische compositieprogramma’s een intuïtieve en flexibele manier van componeren bieden. Duizenden noten en parameters kunnen in real time worden gegenereerd en gemanipuleerd, terwijl de klank nog altijd fysiek in de akoestische orgelpijpen ontstaat.
Het 31-toonsorgel schept met zijn negentien extra tonen in het octaaf nieuwe technische en klankmatige mogelijkheden, waaronder het verfijnd creëren en manipuleren van boventoonstructuren. In hun composities onderzoeken Wörle en Śledziecki stilistische middelen die uitsluitend mogelijk zijn dankzij programmeerbaarheid en computeraansturing: geautomatiseerde registerwisselingen, gelijktijdige tempi, fonkelende toonmassa’s, complexe polyritmes, fladderende klankpatronen en glijdende overgangen tussen tonaal, ruisachtig en ritmisch materiaal. Het pijporgel wordt daarbij ingezet als klankmachine en akoestische synthesizer. Het resultaat is een organische, futuristische orgelklank die het vertrouwde instrument opnieuw uitvindt en het een radicaal hedendaagse stem geeft.