Dit tribute concert viert het muzikale leven van de nog levende New Yorkse componist Joel Mandelbaum. Het programma omvat werken van componisten en prominente figuren die hij bij zijn bezoek in 1963 aan het 31-toonsorgel – dat toen nog in het Teylers Museum te Haarlem stond – heeft ontmoet, waaronder professor Adriaan Fokker, organist Anton de Beer en componist Hans Kox. Daarnaast klinkt een werk van Mandelbaums Amerikaanse collega-componist Abram M. Plum, die zich ook met het 31-toonssysteem heeft beziggehouden.
Joel Mandelbaum werd in 1932 in de Verenigde Staten geboren, waar hij in 1961 promoveerde aan de universiteit van Indiana in muziektheorie met zijn proefschrift ‘Multiple Division of the Octave and the Tonal Resources of 19-tone Temperament’. Aan het Queens College van de Universiteit van New York doceerde hij van 1961 tot 1999 en was hoofd van de muziekfaculteit aldaar. Zijn belangstelling voor microtonaliteit werd gewekt door een lezing van de beroemde Duitse componist Paul Hindemith, waarin deze met groot enthousiasme verschillende historische stemmingstheorieën uiteenzette om ze vervolgens op weinig overtuigende wijze te proberen te ontkrachten. Mandelbaum begon vervolgens een briefwisseling met professor Adriaan Fokker die leidde tot een zes weken durend verblijf in Haarlem in 1963, samen met zijn vrouw Ellen. In die periode componeerde hij onder de begeleiding van Fokker in de toongeslachten van Euler. Het resultaat was 10 Studies in 31-Tone Temperament die op het Fokker-orgel in Haarlem in première gingen. Ook had hij meerdere ontmoetingen met de 31-toonsorganist Anton de Beer, waarvan het stuk Speelmuziek 1 op het programma staat. Met componist Hans Kox, waarvan de compositie Serenade voor 2 violen in 31-toonssysteem gespeeld zal worden, en zijn toenmalige vrouw Anita Pereboom heeft Mandelbaum ook een hartelijke en gedenkwaardige ontrmoeting gehad. Net als met het bekende vioolduo Bouw Lemkes en Jeanne Vos, waarvoor dit laatstgenoemde werk is gecomponeerd.
Over zijn ontmoetingen in 1963 met Adriaan Fokker en anderen schreef Mandelbaum het volgende: “Deze Nederlandse wiskundige en muziektheoreticus nodigde mij uit naar Haarlem om te componeren op het microtonale orgel van de Teylers Stichting en om mij wegwijs te maken in de mogelijkheden van de 31-toonsstemming, die hij had geërfd van zeventiende-eeuwse wiskundigen als Huygens en Euler. Hijzelf en zijn naaste medewerkers – de violisten Bouw en Jeanne Lemkes, Jan van Borssum Buysman, conservator bij de Teylers Stichting, Hans Kox, collega-componist, en Anton de Beer, de vaste bespeler van het microtonale orgel – waren allen zeer gastvrij en behulpzaam.”
Tijdens de presentatie van de archifoon op 1 november 1970 ging bij de Teylers Stichting de ondervragingsscène uit zijn opera The Dybbuk in première. Mandelbaum schreef later ook andere microtonale werken in de 31-toonsstemming, waaronder 3 Dream Songs (1971), Four Miniatures for Archifoon (1979), Sonata in 31-tone temperament for Two Violins (1987) en Woodwind Quintet no. 2 (1991). Hoewel het grootste deel van zijn oeuvre is geschreven voor gangbare instrumenten en stemmingen, waarin hij een overwegend behoudende tonale taal hanteert, maakt hij toch regelmatig gebruik van de natuurlijke zevende boventoon in sommige van deze composities.
Op initiatief van Mandelbaum werd door George Secor aan Queens College een 31-toonsvariant van de Scalatron gerealiseerd, een elektronisch instrument met variabele toonhoogte, die wordt ingezet voor demonstraties over de geschiedenis van stemmingen en voor uitvoeringen van composities. Op verzoek van organist Ere Lievonen wordt om deze reden ook de Prelude for Scalatron or other 31-tone keyboard uit 1978 van Abram M. Plum op het Fokker-orgel uitgevoerd. Plum studeerde compositie aan de University of Iowa in Iowa City, waar hij in 1962 promoveerde. Daarnaast studeerde hij in 1956–1957 compositie bij Luigi Dallapiccola in New York. Van 1965 tot 1991 doceerde hij compositie, elektronische muziek, muziektheorie, niet-westerse muziek en piano aan Illinois Wesleyan University in Bloomington, waar hij 1991 tot 2002 in deeltijd verbonden bleef als begeleidend pianist. Of Abram Plum ook Adriaan Fokker en/of Anton de Beer ontmoet heeft, is helaas niet meer met zekerheid te zeggen.
Het concert wordt uitgevoerd door de violistes Jellantsje de Vries en Natálie Kulina, die in 2025 al ervaring met het repertoire op hebben gedaan tijdens het concert 75 jaar Fokker-orgel. De ervaren sopraan Valeria Mignaco, sinds de oprichting in 2015 lid van huisensemble Vokalprojekt 31, zingt mee in het laatste werk van het programma. Op het Fokker-orgel speelt alleskunner Ere Lievonen.